Ludzie bezdomni - czas i miejsce akcji
Akcja „Ludzi bezdomnych” Stefana Żeromskiego rozgrywa się w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku i obejmuje nieco ponad trzy lata z życia Tomasza Judyma. Wydarzenia przenoszą czytelnika z Paryża, przez Warszawę i uzdrowisko w Cisach, aż po przemysłowe Zagłębie. Fabuła powieści wykracza jednak poza ten czas, sięgając do wspomnień z dzieciństwa bohaterów oraz echa powstania styczniowego.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Ramy czasowe – trzy lata z życia Judyma
Akcja właściwa powieści toczy się w czasach współczesnych autorowi, czyli w latach 90. XIX wieku. Całość wydarzeń zamyka się w okresie nieco ponad trzech lat. Historia rozpoczyna się wiosną w Paryżu. Tomasz Judym od kilkunastu miesięcy studiuje tam medycynę i właśnie wtedy, w Luwrze, poznaje panią Niewadzką, panny Orszeńskie oraz Joannę Podborską.
Rok później, w czerwcu, młody lekarz wraca do Warszawy. Spędza w rodzinnym mieście niespełna rok, próbując przekonać lokalne środowisko medyczne do swoich społecznych idei. W ostatnich dniach kwietnia opuszcza stolicę i obejmuje posadę w zakładzie leczniczym w Cisach. Pracuje tam przez kolejny rok, po czym w wyniku konfliktu z zarządem wyjeżdża do ZagłębiaSzybko rozwijający się w XIX wieku okręg przemysłowy, znany z kopalń, hut i skrajnie trudnych warunków życia robotników.. Finał powieści rozgrywa się kilka tygodni później, we wrześniu.
Fabuła szersza niż akcja
Powieść nie ogranicza się wyłącznie do bieżących wydarzeń. Fabuła obejmuje znacznie szerszy horyzont czasowy dzięki licznym retrospekcjom. Poznajemy trudne dzieciństwo Judyma na warszawskiej Woli, które bohater relacjonuje swojemu bratu. Równie istotne są wspomnienia Joasi Podborskiej, utrwalone na kartach jej osobistego dziennika.
Żeromski cofa fabułę aż do czasów powstania styczniowego (1863 r.). Zrobił to jednak w sposób zawoalowany. Historia Leszczykowskiego, który musiał uciekać z kraju, została opowiedziana przy użyciu symboliki i aluzji. Pisarz musiał przechytrzyć carską cenzuręW zaborze rosyjskim każdy tekst przed drukiem musiał zostać zatwierdzony przez urzędnika, który usuwał wszelkie wzmianki o zrywach niepodległościowych., dlatego unikał bezpośrednich nazw i dat związanych z narodowym zrywem.
Przestrzeń powieści – od Luwru po kopalnię
Żeromski prowadzi swojego bohatera przez skrajnie różne środowiska. Zmiany miejsc akcji doskonale oddają kontrasty społeczne epoki.
Geografia „Ludzi bezdomnych” rozciąga się od zachodniej Europy, przez wielkomiejską Warszawę, aż po prowincjonalne Cisy i przemysłowe Zagłębie, tworząc pełny przekrój polskiego społeczeństwa końca XIX wieku.
Paryż pojawia się w otwierającym powieść rozdziale Wenus z Milo. To przestrzeń sztuki, wielkiego świata i beztroski, w której Judym czuje się obco, świadomy swojego pochodzenia.
Warszawa została ukazana dwubiegunowo. Z jednej strony mamy ulicę Ciepłą, gdzie w skrajnym ubóstwie żyje rodzina Wiktora Judyma. Z drugiej – luksusowe Aleje Ujazdowskie, eleganckie mieszkanie Tomasza oraz bogaty dom doktora Czernisza, symbolizujące zamożną elitę i obojętność wyższych sfer.
Prowincja w powieści to dwa zupełnie odmienne światy:
- Cisy – modne uzdrowiskoMiejscowość posiadająca naturalne czynniki lecznicze, w XIX wieku popularne miejsce spotkań i wypoczynku zamożnych warstw społecznych. dla bogaczy, w którym piękno natury zderza się z nędzą okolicznych czworaków i cynizmem zarządu.
- Zagłębie – piekło na ziemi, brutalny świat przemysłu, kopalń i wyzysku robotników, gdzie Judym podejmuje swoją ostateczną misję.
Przestrzeń utworu uzupełniają lokacje poboczne. Rozdział W drodze przenosi czytelnika do Szwajcarii, dokąd za chlebem emigruje Wiktor Judym. Z kolei intymny świat Joasi Podborskiej to miejsca jej dzieciństwa i wczesnej młodości na kielecczyźnie: Głogi, Mękarzyce, Krawczysko oraz same Kielce.