Geneza Ludzi bezdomnych
Powieść Stefana Żeromskiego powstawała w latach 1898–1899, a jej ostateczny kształt rodził się w ogromnym pośpiechu pod presją wydawcy. Pisarz wplótł w fabułę własne doświadczenia z Nałęczowa, Szwajcarii i Warszawy, dbając o niemal reporterski autentyzm opisywanych miejsc. Większość kluczowych postaci, w tym Tomasz Judym i Joanna Podborska, posiada swoje autentyczne pierwowzory w osobach z najbliższego otoczenia autora.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Wyścig z czasem i presja wydawcy
Pierwsze wzmianki o pracy nad „Ludźmi bezdomnymi” pochodzą z 1897 roku. Stanisław Eile i Stanisław Kasztelanowicz, autorzy „Kalendarza życia i twórczości” pisarza, odnotowali list do Henryka Bukowskiego z 20 października 1897 roku. Żeromski wspominał w nim, że ma „na warsztacie dużą powieść”. Rok później, w listopadzie 1898 roku, prosił krytyka Jana Lorentowicza o szczegóły dotyczące Château RougeSłynny paryski dom noclegowy dla najuboższych, który Żeromski opisał w powieści. w Paryżu. Praca nad tekstem nabierała tempa.
Latem 1899 roku pisarz przepisywał gotowe rozdziały pierwszego tomu. W sierpniu zawiózł je do Krakowa, prosto do drukarni AnczycaZnana krakowska oficyna wydawnicza, założona przez Władysława Ludwika Anczyca.. Chwilę później wyjechał do Zakopanego, by w pośpiechu kończyć drugą część. Presja była ogromna. 4 września pisał do żony, Oktawii:
„Nareszcie zaczął się druk. Już popełniłem pierwszy arkusz. Będzie dwa tomy, blisko trzysta stron. To, co oddałem, będzie stanowiło tom pierwszy. Teraz piszę ciągle tom drugi, gdyż koniecznie bym chciał skończyć to przed odjazdem. […] Całe dnie spędzam na pisaniu, bo Anczyc mię nagli, grożąc, że przerwie i odłoży druk, jeśli nie będę w oznaczonych terminach przesyłał rękopisu. […] Muszę pisać bez przerwy. […] Ciągłe korekty, listy z Anczycem, poprawki. Zaraz po śniadaniu, przed dziesiątą, siadam do roboty i piszę do obiadu. Po obiedzie piszę do zmroku.”
Pragnienie ukończenia dzieła w terminie było tak silne, że Żeromski nie przerwał pracy nawet na wieść o narodzinach syna. Został w Zakopanem. W liście wyznał: „Dla niego piszę ze łzami tę powieść o ludziach bezdomnych. […] Wszystko, co teraz myślę, jest tak jakby spowiedzią, którą on kiedyś będzie czytał.”
Rękopis był gotowy na początku października. Pisarz czuł ogromną ulgę, porównując koniec pracy do zrzucenia z barków góry. Na przełomie listopada i grudnia 1899 roku powieść była przygotowana do druku, a 14 grudnia pierwsze egzemplarze trafiły do rąk krytyków.
Reporterski autentyzm i osobiste doświadczenia
Żeromski nie pisał w próżni. Zanim usiadł do tworzenia ostatecznej wersji, zgromadził potężny materiał faktograficznyOpieranie dzieła literackiego na autentycznych dokumentach, wydarzeniach i obserwacjach rzeczywistości.. W 1899 roku pojechał do Dąbrowy Górniczej. Chciał na własne oczy zobaczyć, jak wygląda życie i praca w ZagłębiuUprzemysłowiony region, który w powieści stał się pierwowzorem Zagłębia, gdzie Judym pracował w kopalni.. Dzięki temu opisy stalowni i kopalni w powieści są niezwykle precyzyjne – autor używa fachowej terminologii i autentycznych nazw narzędzi.
Podobny realizm cechuje warszawskie epizody. Opis fabryki cygar, w której pracowała bratowa Judyma, powstał na bazie obserwacji wyniesionych z wizyty w prawdziwej fabryce przy ulicy Krochmalnej w Warszawie.
Powieściowe Cisy to w rzeczywistości Nałęczów. Zgadza się topografia, krajobraz i specyficzny mikroklimat uzdrowiska. Żeromski znał to miejsce doskonale – pracował tam jako guwernerNauczyciel domowy zatrudniany przez zamożne rodziny do wychowywania i edukacji dzieci. u inżyniera Michała Górskiego. To właśnie w Nałęczowie w 1890 roku poznał swoją przyszłą żonę, Oktawię, której rodzina była zawodowo związana z miejscowym zakładem leczniczym.
Prawdziwe twarze „Ludzi bezdomnych”
Czytelnicy i badacze literatury szybko zorientowali się, że bohaterowie powieści to w dużej mierze skopiowane postacie z otoczenia pisarza. Jerzy Kądziela w książce „Młodość Stefana Żeromskiego” udowodnił, jak wiernie autor przeniósł na karty książki swoich znajomych z czasów pracy w RapperswiluMiasto w Szwajcarii, gdzie znajdowało się Muzeum Narodowe Polskie. Żeromski pracował tam jako bibliotekarz.:
„Szczegółowe rozejrzenie się w ocalałych z tamtych czasów listach i bogatych archiwaliach przekonywa, jak wiernie i jak dokładnie zostali oni skopiowani. Aż do owych »cichych kas« Lesa, aż do czamary i całej filozofii życiowej Krzywosąda, manii podrabiania antyków i tytułów jego falsyfikatów, aż do takich szczegółów, jak skrót nazwiska Leszczykowskiego na M. Les (Bukowski podpisywał się w listach »H. Bi.«). Wyjąwszy zmiany, związane z przesunięciem akcji do Nałęczowa – Cisów, i z profesją bohaterów, charakterystyka osób i stosunków, będących podłożem zatargu między Judymem a Krzywosądem, została wiernie przeniesiona z Rapperswilu”.
Kluczowe postacie powieści miały swoje konkretne, historyczne pierwowzory:
- Tomasz Judym – Józef Zieliński, autentyczny lekarz-społecznikMedyk angażujący się w darmową pomoc najuboższym i poprawę warunków higienicznych niższych warstw społecznych..
- Joanna Podborska – Oktawia Żeromska, żona pisarza.
- Inżynier Korzecki – Edward Abramowski, myśliciel i psycholog.
- M. Leszczykowski – Henryk Bukowski.
- Doktor Węglichowski – Józef Gałęzowski.
- Krzywosąd Chobrzański – Włodzimierz Rużycki de Rosenwerth.
Nawet losy Joasi Podborskiej, opisane w jej pamiętniku, są w dużej mierze literackim przetworzeniem osobistych przeżyć samego Żeromskiego z czasów jego trudnej młodości. Powieść stała się sumą jego dotychczasowego życia, spędzonego wśród ludzi z różnych klas społecznych.
Szybki sukces wydawniczy
Choć książka trafiła do czytelników pod koniec 1899 roku, na okładce pierwszego wydania widniała już data 1900. Utwór błyskawicznie zyskał popularność. Zaledwie trzy miesiące po premierze wydawca podpisał z Żeromskim umowę na drugie wydanie, za które pisarz otrzymał wysokie honorarium w wysokości 1000 rubliWaluta obowiązująca w zaborze rosyjskim, w którym toczy się duża część akcji powieści..