Ludzie bezdomni - cytaty

Odczyt u doktora Czernisza – program społeczny

Młody Tomasz Judym wraca z Paryża i od razu rzuca wyzwanie warszawskiemu środowisku lekarskiemu. W rozdziale „Mrzonki” wygłasza płomienny referat. Oskarża w nim medyków o służenie wyłącznie bogaczom i ignorowanie problemów najuboższych.

Czy nie jest naszym obowiązkiem szerzyć higienę tam, gdzie nie tylko jej nie ma, ale gdzie panują stosunki tak okropne? Któż to ma czynić, jeśli nie my? Życie nasze całe składa się z pasma poświęceń. (...) Zamiast ująć w ręce ster życia, zamiast według praw nieomylnej nauki wznosić mur, ogradzający życie od śmierci, wolimy doskonalić wygodę i ułatwiać życie bogacza, ażeby pospołu z nim dzielić okruchy zbytku. Lekarz dzisiejszy – to lekarz ludzi bogatych.

Bohater wierzy w sprawczą moc medycyny. Traktuje swój zawód jak misję, która wymaga radykalnych działań u podstaw.

My lekarze mamy wszelką władzę niszczenia suterenCzęściowo zagłębione w ziemi kondygnacje budynków, w których w XIX wieku masowo i w fatalnych warunkach mieszkała biedota., uzdrowotnienia fabryk, mieszkań plugawych, przetrzęśnięcia wszelkich krakowskich KazimierzówHistoryczna dzielnica Krakowa, od średniowiecza do II wojny światowej zamieszkiwana głównie przez społeczność żydowską., lubelskich dzielnic żydowskich. W naszej to jest mocy. Gdybyśmy tylko chcieli korzystać z przyrodzonych praw stanu, musiałaby nam być posłuszna ciemnota, jak siła pieniędzy…

Zapał do pracy w Cisach

Po odrzuceniu przez warszawskie elity Judym trafia do uzdrowiska w Cisach. Kontakt z naturą budzi w nim potężną energię do działania. Rozdział „Swawolny Dyzio” ukazuje moment jego największego optymizmu.

Judym stał przy otwartym oknie. Czuł w sobie zjednoczenie z tym, na co spoglądał. (...) Nareszcie, nareszcie! Oto miejsce, gdzie mu będzie wolno włożyć jarzmo i drzeć starą glebę głęboko sięgającym pługiem. Będzie tu siał, będzie pracował za tłum ludzi, będzie oddawał światu wszystko, co wziął od niego. Nie pożałuje ramion, nie będzie skąpił potu! Niechże wiedzą, jak się wywdzięcza ten z motłochuPogardliwe określenie najniższych warstw społecznych; Judym używa go ironicznie, pamiętając o swoim pochodzeniu., kogo przyjmą do swej kultury, komu udzielą cząsteczki swych praw do czynu.

Poczucie klęski i wyobcowania

Konflikt z zarządem uzdrowiska kończy się wyrzuceniem Judyma z pracy. Bohater uświadamia sobie, że jego bezkompromisowość zawsze będzie prowadzić do starć z systemem. W rozdziale „Gdzie oczy poniosą” analizuje swoją sytuację.

Musiałem tak zrobić. To nie ode mnie zależało. Teraz mszczą się na mnie własne usiłowania. Gdybym był człowiekiem spokojnym, gdybym się zgodził na wszystko… „Kto zmaga się ze światem, zginąć musi w czasie, by żyć w wieczności”.

Wiedza medyczna i świadomość nierówności społecznych stają się dla niego przekleństwem. Nie potrafi zamknąć oczu na krzywdę, z którą styka się w ZagłębiuZagłębie Dąbrowskie, silnie uprzemysłowiony region, do którego Judym trafia po wyrzuceniu z Cisów..

Ale ja mam także inną jeszcze chorobę. Ja mam zanadto wyedukowaną świadomość. To jest ścierwo obolałe! Nieszczęściem, katuszą jest posiadanie prawdy. Zanadto duża przestrzeń leży między nią a padołem, czyli Zagłębiem.

Dekadenckie spory z Korzeckim

W Zagłębiu Judym spotyka inżyniera Jana Gwalberta Korzeckiego. Ich rozmowy w rozdziale „Pielgrzym” to zderzenie dwóch postaw: aktywizmu Judyma i paraliżującego dekadentyzmuNurt światopoglądowy przełomu wieków, charakteryzujący się pesymizmem, poczuciem bezsensu i schyłku kultury. Korzeckiego.

Właśnie: dobro społeczne! Zawsze to mówimy i jakoby wiemy, co to jest szczęście i dobro społeczne, ale nigdy nas nie zajmuje szczęście jednostki.

Judym widzi świat przez pryzmat konkretnych problemów do rozwiązania. Skupia się na walce z epidemiąMasowe występowanie choroby zakaźnej; Judym walczył z nią m.in. w Cisach (malaria). i brakiem higieny.

Cierpienie! Wszelka praca jest cierpieniem. Cóż tu mówić! Taka sprawa higieny. Za pomocą czego mogą zwalczyć w naszych miasteczkach epidemię? Rozumie się, że za pomocą przymusu.

Korzecki szuka sensu w poezji i filozofii. Przywołuje słowa MickiewiczaNajwiększy polski poeta romantyczny; Korzecki często odwołuje się do jego twórczości, szukając sensu cierpienia., próbując nadać cierpieniu wyższy, duchowy wymiar.

Myli się pan twierdząc, że każda praca jest cierpieniem. (...) Mickiewicz mówi – niech pan posłucha tych słów przedziwnie mądrych: „Przez ofiarę ducha rozumiem czyn człowieka, który otrzymawszy prawdę, utożsamiwszy się z nią, roznosi ją, objawia, służy za jej organ, za twierdzę i za wojsko (...)”. Człowiek, który utożsamił się z prawdą, musi czuć radość, rozkosz, wtedy nawet, gdy został pobity.

Inżynier formułuje też własną, bardzo kruchą etykę. Opiera ją wyłącznie na unikaniu krzywdzenia innych.

Złe niewątpliwie jest tylko jedno: krzywda bliźniego. Człowiek – jest to rzecz święta, której krzywdzić nikomu nie wolno. Wyjąwszy krzywdy bliźniego, wolno każdemu czynić, co chce. (...) Granica krzywdy leży w sumieniu, w sercu ludzkim.

Jednocześnie Korzecki odczuwa potężny lęk przed egzystencją. Przeraża go głębia ludzkiej psychiki i samotność człowieka w świecie.

Jakże biednym jest ten, kto teraz iść musi nieznaną, straszną drogą. Kto spieszy się do niewiadomego celu, kto idzie, idzie bez końca… Ten „pielgrzym, co się w drodze trudzi przy blaskach gromu…”

Duch ludzki jest niezbadany jak ocean. Spojrzyjcie w siebie… Czy nie zobaczycie tam ciemnej otchłani, w której nikt nie był? O której nikt nic nie wie? (...) Wierzę mocno, że w tym duchu nieogarniętym sto tysięcy razy więcej jest dobra – ależ co mówię! – w nim wszystko, prawie wszystko jest dobre. Niech tylko będzie wyzwolone! Wtedy okaże się, że złe zginie…

Odrzucenie miłości i symbol rozdarcia

Finałowy rozdział „Rozdarta sosna” to moment ostatecznej decyzji Judyma. Widok tragicznych warunków życia górników zmusza go do działania.

Ja muszę rozwalić te śmierdzące nory. Nie będę patrzał, jak żyją i umierają ci od cynku. (...) A odkąd tu przybyłem i zacząłem patrzeć, coś we mnie rozdmuchuje ogień. Pali się we mnie! Nie wiem, co to płonie, nie wiem, co trawi ten pożar…

Lekarz tłumaczy Joasi Podborskiej, że jego pochodzenie nakłada na niego absolutny obowiązek spłaty długu wobec najbiedniejszych. Czuje, że dzieli ich przynależność do innej kastyZamknięta grupa społeczna; Judym używa tego słowa, by podkreślić przepaść między swoim pochodzeniem a inteligencją..

Ja jestem z motłochu, z ostatniej hołoty. Ty nie możesz mieć wyobrażenia, jaki jest motłoch. Nie możesz nawet objąć tego dalekim przeczuciem, co leży w jego sercu. Jesteś z innej kasty… Kto sam z tego pochodzi, kto przeżył wszystko, wie wszystko… Tu ludzie w trzydziestym roku życia umierają, bo już są starcami. Dzieci ich to idioci.

W najsłynniejszym monologu powieści Judym odrzuca możliwość założenia rodziny. Wybiera samotność, bojąc się, że osobiste szczęście zmieni go w obojętnego dorobkiewiczaCzłowiek, który szybko zdobył majątek i pozycję, często zapominając o dawnych ideałach..

Jestem odpowiedzialny przed moim duchem, który we mnie woła: „nie pozwalam!”. Jeżeli tego nie zrobię ja, lekarz, to któż to uczyni? Tego nikt… (...) Otrzymałem wszystko, co potrzeba… Muszę to oddać, com wziął. Ten dług przeklęty… Nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony, ani jednej rzeczy, którą bym przycisnął do serca z miłością, dopóki z oblicza ziemi nie znikną te podłe zmory. Muszę wyrzec się szczęścia. Muszę być sam jeden. Żeby obok mnie nikt nie był, nikt mię nie trzymał!

Ty mnie nie wstrzymasz, ale ja sam nie będę mógł odejść. Zakiełkuje we mnie przyschłe nasienie dorobkiewicza. Ja siebie znam.

Ostatni cytat to opis drzewa rosnącego na brzegu zawaliskaZapadlisko na terenie kopalni, w którym rośnie tytułowa rozdarta sosna.. Stanowi on dokładne odzwierciedlenie stanu duszy głównego bohatera.

Jedna z nich rosła na samym brzegu zawaliska. Oberwana ziemia ściągnęła w głębię prawy jej korzeń, a lewy został na twardym gruncie. Tak ją dzieje kopalni rozdarły na dwoje. Pień jej stał jedną połową swoją na górze, a drugą szedł wraz z zawaliskiem, niby istota ludzka, którą na pal wbito. Tamten, z bryłami ziemi w dół ściągnięty, prężył się jak członki na torturach. Wszczepione w glebę pazury górne trzymały się z całej siły.