Adam Mickiewicz - szczegółowy życiorys
Adam Mickiewicz to najwybitniejszy twórca polskiego romantyzmu, którego biografia obfituje w dramatyczne zwroty akcji, polityczne zsyłki i nieszczęśliwe miłości. Jego życiorys obejmuje lata spędzone na Kresach, przymusowy pobyt w Rosji, europejskie podróże oraz działalność emigracyjną w Paryżu. Twórczość poety, nierozerwalnie związana z losami narodu, ukształtowała polską świadomość narodową na kolejne stulecia.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 8 min
Spis treści
Wczesne życie i edukacja
Adam Mickiewicz urodził się w Wigilię, 24 grudnia 1798 roku. Rodzinna legenda głosi, że jako drugi syn Barbary i Mikołaja sam „przyniósł” sobie imię. Badacze do dziś spierają się o dokładne miejsce jego narodzin. Mógł to być litewski Nowogródek lub oddalone o czterdzieści kilometrów Zaosie.
Rodzina należała do drobnej szlachtyWarstwa społeczna posiadająca herb i przywileje, ale często pracująca fizycznie lub urzędniczo z powodu braku dużego majątku.. Ojciec pracował jako adwokat. Życie Mickiewiczów toczyło się między wiejskim gospodarstwem a miastem. Adam dorastał w otoczeniu trzech braci: Franciszka, Aleksandra i Jerzego. Najmłodszy, Antoni, zmarł w dzieciństwie. W 1812 roku odszedł również ojciec. Śmierć Mikołaja drastycznie pogorszyła sytuację finansową rodziny.
Kresy ukształtowały wyobraźnię przyszłego poety. Chłonął wielokulturowośćWspółistnienie na jednym terenie różnych grup etnicznych, religijnych i językowych, charakterystyczne dla dawnych Kresów Wschodnich. tego regionu. Stary sługa Błażej opowiadał mu mroczne legendy o zjawach. Służąca Gąsiewska śpiewała ludowe pieśni. Z tej mieszanki wierzeń litewskich, białoruskich i polskich Mickiewicz zbudował później fundamenty swojej romantycznej estetyki.
Edukację rozpoczął w 1807 roku w nowogródzkiej szkole dominikanówZakon katolicki, który na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej prowadził liczne szkoły o wysokim poziomie nauczania.. Osiem lat później wyjechał do Wilna. Tamtejszy uniwersytet przyciągał najwybitniejsze umysły epoki. Wykładali tam Joachim Lelewel, Jędrzej Śniadecki i August Bécu. Brak pieniędzy zmusił Adama do wstąpienia do seminarium nauczycielskiego. Gwarantowało ono stypendium, ale wymuszało późniejszą pracę w szkole.
Jesienią 1817 roku Mickiewicz i jego przyjaciele założyli tajne Towarzystwo FilomatówTajny związek studentów wileńskich (1817-1823) stawiający sobie za cel samokształcenie, doskonalenie moralne i pracę dla ojczyzny.. Prezesem został Tomasz Zan. Młodzi ludzie stawiali na samokształcenie i etykę obowiązku. Z czasem dołączyli do tego hasła wolnościowe. Spotkania filomatów łączyły żarliwe dyskusje naukowe z radosną, studencką zabawą.
Debiut i pierwsze dzieła
Dyplom uniwersytecki oznaczał koniec wileńskiej swobody. W 1819 roku Mickiewicz trafił do Kowna. Praca nauczyciela w prowincjonalnym mieście go przytłaczała. Uciekał w lektury. Czytał Goethego, Schillera i Byrona. Ich bohaterowie – samotni, wyobcowani i cierpiący – idealnie rezonowali z jego ówczesnym stanem ducha.
Latem 1820 roku w Tuhanowiczach poznał Marylę Wereszczakównę. Zakochał się bez pamięci. Dziewczyna była już jednak zaręczona z hrabią Wawrzyńcem Puttkamerem. W lutym 1821 roku wzięła z nim ślub. Biedny nauczyciel nie miał szans w starciu z arystokratą. To odrzucone uczucie zrodziło miłość romantycznąW literaturze epoki to uczucie gwałtowne, idealistyczne, często nieszczęśliwe i prowadzące bohatera do obłędu lub samobójstwa., która powraca w wierszach „Do M***” oraz w IV części „Dziadów”.
W Kownie poeta przeżył też burzliwy romans z Karoliną Kowalską, żoną miejscowego lekarza. Niewiele brakowało, a zginąłby w pojedynku z szambelanem Nartowskim, swoim rywalem o względy doktorowej.
Wiosną 1822 roku w Wilnie ukazał się pierwszy tom „Poezji”. Zawierał balladyGatunek z pogranicza epiki, liryki i dramatu, często czerpiący z wierzeń ludowych, pełen tajemniczości i zjawisk nadprzyrodzonych. (w tym słynne „Ballady i romanse”) oraz przedmowę programową. Nakład pięciuset egzemplarzy zniknął błyskawicznie. Rok później wyszedł drugi tom. Znalazła się w nim powieść poetyckaGatunek synkretyczny łączący narrację z liryzmem, luźną kompozycją i tajemniczym bohaterem, spopularyzowany przez G. Byrona. „Grażyna” oraz II i IV część „Dziadów”.
Sukces literacki przerwały represje polityczne. Władze carskie wpadły na trop filomatów. Mickiewicz trafił do więzienia w dawnym klasztorze bazylianówWileński budynek sakralny zamieniony przez Rosjan na więzienie polityczne; miejsce akcji III części Dziadów.. Spędził tam pół roku. Wyrok brzmiał: zesłanie w głąb Rosji. W październiku 1824 roku opuścił Litwę. Nigdy więcej jej nie zobaczył.
Dojrzałość twórcza
W Petersburgu Mickiewicz szybko nawiązał kontakty z rosyjską inteligencją. Poznał Konrada Rylejewa i Aleksandra Bestużewa – przyszłych dekabrystówRosyjscy rewolucjoniści ze sfer szlacheckich, którzy w grudniu 1825 roku zorganizowali nieudane powstanie przeciwko carowi.. W lutym 1825 roku dotarł do Odessy, gdzie miał uczyć w liceum. Zamiast tego brylował na salonach. Romansował z Joanną Zaleską i Karoliną Sobańską. Letnia wycieczka na Krym zaowocowała cyklem orientalnych „Sonetów krymskich”.
Zesłanie do Rosji miało być karą, a stało się dla Mickiewicza literackim darem. Poznał tam wielonarodową kulturę, wyzbył się prowincjonalnych kompleksów i wszedł w środowisko wybitnych twórców (m.in. Aleksandra Puszkina). Z Wilna wyjeżdżał jako zdolny poeta, z Rosji uciekał jako dojrzały artysta europejskiego formatu.
W 1826 roku przeniósł się do Moskwy. Wydał tam „Sonety”. Dwa lata później w Petersburgu opublikował „Konrada Wallenroda”. Utwór ten wprowadził do polskiej kultury pojęcie wallenrodyzmuPostawa polegająca na walce z wrogiem przy użyciu podstępu, zdrady i spisku, usprawiedliwiona wyższym celem patriotycznym.. W Rosji poeta słynął z genialnych improwizacjiTworzenie dzieła literackiego lub muzycznego na poczekaniu, bez wcześniejszego przygotowania; w romantyzmie dowód boskiego natchnienia.. Oświadczył się Karolinie Jaenisch (do ślubu nie doszło) i zgłębiał mistykę pod okiem malarza Józefa Oleszkiewicza.
W 1829 roku, dzięki pomocy wpływowych przyjaciół, zdobył paszport. Uciekł z Petersburga w ostatniej chwili, tuż przed cofnięciem zgody na wyjazd. Rozpoczął wielką podróż po Europie. W Berlinie słuchał wykładów Hegla. W Weimarze spotkał Goethego. Przez Szwajcarię dotarł do Włoch. W Rzymie przeżył przełom religijny i bezskutecznie starał się o rękę Ewy Ankwiczówny.
Kontekst historyczny
Wiadomość o wybuchu powstania listopadowegoZryw niepodległościowy Polaków przeciwko Rosji (1830-1831), którego upadek zapoczątkował falę represji i emigracji. zastała go w Rzymie. Mickiewicz nie dołączył do walczących. Zwlekał, pojechał do Paryża licząc na interwencję Francji, a gdy w końcu dotarł do Wielkopolski, zryw już upadał. Ta decyzja ściągnęła na niego falę krytyki. Sam poeta do końca życia zmagał się z potężnym poczuciem winy.
Badacze literatury często opisują życie Mickiewicza przez pryzmat jego bohaterów. Młody Adam to Gustaw – skupiony na własnym cierpieniu i nieszczęśliwej miłości. Po upadku powstania listopadowego poeta staje się Konradem – bierze na swoje barki odpowiedzialność za cały naród i poświęca życie sprawie niepodległości.
Z falą Wielkiej EmigracjiMasowy wyjazd polskiej inteligencji, polityków i żołnierzy na zachód Europy (głównie do Francji) po upadku powstania listopadowego. dotarł do Drezna. Tam w krótkim czasie napisał III część „Dziadów”. Następnie przeniósł się do Paryża. Stał się duchowym przywódcą wygnańców. W 1832 roku wydał „Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego”. Dwa lata później opublikował swoje ostatnie wielkie dzieło poetyckie – „Pana Tadeusza”.
W lipcu 1834 roku ożenił się z Celiną Szymanowską. Doczekali się sześciorga dzieci. Związek ten przyniósł jednak obojgu wiele cierpienia, głównie z powodu ciężkiej choroby psychicznej Celiny.
W 1839 roku wyjechał do Lozanny, by wykładać literaturę łacińską. Powstały tam wybitne, refleksyjne liryki lozańskieCykl krótkich, kunsztownych wierszy refleksyjno-filozoficznych napisanych przez Mickiewicza w Szwajcarii (m.in. Nad wodą wielką i czystą).. Rok później objął nowo utworzoną katedrę literatur słowiańskich w Collège de France w Paryżu.
W 1841 roku w życiu poety pojawił się Andrzej Towiański. Ten charyzmatyczny mistyk wyleczył Celinę i całkowicie podporządkował sobie Mickiewicza. Poeta uwierzył w mesjanizmPogląd historiozoficzny przypisujący wybranym jednostkom lub narodom (np. Polsce) misję zbawienia ludzkości poprzez własne cierpienie. Towiańskiego i dołączył do Koła Sprawy Bożej. Głoszenie tych nieortodoksyjnych idei kosztowało go utratę posady na paryskiej uczelni w 1844 roku.
Spuścizna i znaczenie
Mickiewicz nigdy nie porzucił myśli o czynnej walce. Podczas Wiosny LudówSeria zrywów rewolucyjnych i narodowych w Europie w latach 1848-1849, wymierzonych w absolutne rządy monarchów. w 1848 roku założył we Włoszech legion polski. W Paryżu współtworzył radykalną „Trybunę Ludów”. Pracował też jako bibliotekarz w Bibliotece Arsenału.
W marcu 1855 roku zmarła Celina. Kilka miesięcy później wybuchła wojna krymskaKonflikt zbrojny (1853-1856) między Rosją a koalicją Turcji, Wielkiej Brytanii i Francji, dający Polakom nadzieję na osłabienie zaborcy.. Mickiewicz natychmiast wyruszył do Konstantynopola, by formować polskie oddziały do walki z Rosją. Zamieszkał w fatalnych warunkach sanitarnych. Zmarł nagle 26 listopada 1855 roku, najprawdopodobniej na cholerę.
Jego ciało przewieziono do Paryża. W 1890 roku prochy wieszcza narodowegoW epoce romantyzmu poeta obdarzony darem przewidywania przyszłości, pełniący rolę duchowego przywódcy narodu. spoczęły w kryptach na Wawelu. Jak podsumowała to badaczka Alina Witkowska:
„Śmierć [...] zabierając człowieka, powoływała Adama Mickiewicza do innego życia – symbolicznego w duszy narodu”.