Programy literackie Młodej Polski

Wybuch modernistycznego buntu

Młoda Polska nie narodziła się w ciszy. Jej początki to czas gwałtownych polemik, w których nowe pokolenie twórców bezlitośnie rozliczało się z pozytywizmemPoprzedzająca Młodą Polskę epoka literacka, skupiona na użyteczności społecznej, pracy u podstaw i kulcie nauki.. Zamiast pisać grube traktaty, moderniści publikowali krótkie, agresywne artykuły i manifesty. To one ukształtowały ideologię epoki.

• 1895
  Forpoczty

  Wacław Nałkowski, Maria Komornicka i Cezary Jellenta wydają zbiór szkiców uderzających w mieszczańską moralność.

• 1898
  Młoda Polska

  Artur Górski publikuje cykl artykułów, który nadaje nazwę całej nowej epoce literackiej.

• 1899
  Confiteor

  Stanisław Przybyszewski ogłasza najsłynniejszy manifest radykalnego modernizmu.

Trzy filary nowej sztuki

Programy literackie przełomu wieków nie były jednolite. Różni twórcy kładli nacisk na inne aspekty twórczości, co doprowadziło do wykształcenia się trzech głównych nurtów ideowych.

Radykalny estetyzm: Zenon Przesmycki (Miriam)

Zenon Przesmycki, piszący pod pseudonimem Miriam, przeszedł do historii jako odkrywca twórczości Cypriana Kamila Norwida. Był jednak przede wszystkim bezkompromisowym teoretykiem nowej sztuki. W artykułach takich jak „Los geniuszów”, „Arcydzieło przyszłości” oraz „Maurycy Maeterlinck i jego stanowisko we współczesnej poezji belgijskiej” (zebranych później w tomie Pro arte z 1914 roku) przypuścił frontalny atak na filozofię poprzedników.

Miriam nie znosił minimalizmu poznawczego. Drażniło go, że teoretycy pracy organicznejPozytywistyczne hasło wzywające do harmonijnego rozwoju wszystkich warstw społeczeństwa i wzmacniania gospodarki., emancypacji kobiet i socjalizowania chłopów całkowicie zignorowali problem miejsca człowieka we wszechświecie. Jako redaktor warszawskiej „Chimery” (1901-1907) promował sztukę nieśmiertelną, symboliczną i opartą na intuicji.

Przesmycki twardo bronił koncepcji sztuki autotelicznejCecha sztuki, która jest celem samym w sobie i nie służy żadnym zewnętrznym, np. społecznym, zadaniom.. Uważał, że tendencyjność, wymogi użyteczności społecznej oraz estetyka realizmu powoli zabijają twórczość. Jak zauważa badacz epoki Andrzej Zawadzki, Miriam sprzeciwiał się wszystkiemu, co

redukuje ją do statusu dokumentu, odcina od obszaru zjawisk duchowych, wykraczających poza doświadczenie zmysłowe.

Kapłan nowej religii: Stanisław Przybyszewski

Nikt nie uosabiał siły i prowokacji modernistycznego buntu tak mocno jak Stanisław Przybyszewski. Jego teksty - „Confiteor”, „O »nową sztukę«” oraz pisany po niemiecku „Zur Psychologie des Individuums. Chopin und Nietzsche” - wywołały prawdziwe trzęsienie ziemi w polskim życiu literackim.

Przybyszewski żądał całkowitego wyzwolenia sztuki z jakichkolwiek społecznych zobowiązań. Literatura miała ukazywać prawdę o duchowej naturze człowieka - o jego nagiej duszy. Stanowiąc cel sama w sobie, sztuka zbliżała się do absolutuByt doskonały, pierwotny i niezależny, często utożsamiany z Bogiem lub najwyższą prawdą o wszechświecie.. Przybyszewski nazywał ją „religią ubogich”, w której artysta pełnił rolę kapłana. Ten wybitny geniusz, obdarzony nadludzką siłą woli i wrażliwością, miał prawo przekraczać wszelkie normy. Według tej koncepcji geniusz często objawiał się poprzez chorobę, szaleństwo, a przede wszystkim - w nieskrępowanej twórczości.

Narodowy drogowskaz: Artur Górski

Zupełnie inną wizję literatury zaproponował Artur Górski. W słynnym cyklu artykułów „Młoda Polska” (publikowanym w krakowskim „Życiu” w 1898 roku) domagał się powrotu do ideałów romantycznych. Traktował je jako niezbędne drogowskazy dla narodu pozbawionego państwowości.

Górski uważał, że literatura musi podtrzymywać ideę ruchu niepodległościowego. W przeciwieństwie do Przesmyckiego i Przybyszewskiego twierdził, że sztuka narodowa nie powinna być całkowicie „wyzwolona”. Jej nadrzędnym zadaniem pozostawała służba Polakom, a nie tylko realizowanie oderwanych od rzeczywistości ideałów estetycznych.

Surowy sędzia pokolenia: Stanisław Brzozowski

Stanisław Brzozowski początkowo dzielił z młodym pokoleniem dążenie do prawdy i szczerości w życiu oraz sztuce. Szybko jednak stał się najsurowszym krytykiem własnej formacji. W swoich wczesnych tekstach oskarżał pozytywistów o przyziemność i lekceważenie głębszej problematyki egzystencjalnej, maskowane przez obłudną moralność.

Z czasem jego ostrze zwróciło się przeciwko samym modernistom. W wydanej w 1910 roku „Legendzie Młodej Polski” - dziele sumującym i w dużej mierze zamykającym epokę - Brzozowski bezlitośnie rozliczył rówieśników. Zarzucał im ucieczkę od realnego życia, bierność i chowanie się za wzniosłymi frazesami o sztuce dla sztuki.

Głosy sprzeciwu i inne perspektywy

Modernistyczne manifesty spotykały się z oporem. Ludwik Krzywicki w szkicu „O sztuce i nie-sztuce” dowodził, że twórczość musi współgrać z przemianami gospodarczymi, społecznymi i obyczajowymi. Krytykował fasadowość nowej estetyki. Postulował, by problemy egzystencjalne ukazywać w kontekście zwykłej, codziennej rzeczywistości, bo to w niej tkwi prawdziwe życie.

Z kolei Piotr Chmielowski w artykule „Najnowsze prądy w poezji naszej” propagował powrót do dziedzictwa oświecenia. Opierając się na filozofii Hipolita Taine'a, twierdził, że sztuka powinna stanowić opozycję dla idealizmu. Zamiast kreować sztuczne piękno, literatura miała skupić się na rzetelnej obserwacji psychologicznej i przedstawianiu nagiej prawdy o świecie.