Tendencje artystyczne i światopoglądowe w literaturze europejskiego i polskiego modernizmu
Młoda Polska to epoka literacka ukształtowana na przełomie XIX i XX wieku, będąca wyrazem buntu przeciwko racjonalizmowi i społecznikowskiemu zacięciu pozytywistów. Jej twórcy czerpali z nowych prądów filozoficznych, skupiając się na skomplikowanym wnętrzu jednostki, pesymizmie schyłku wieku oraz poszukiwaniu absolutu przez sztukę. W literaturze polskiej ten czas zaowocował eksplozją nowych form wyrazu, od nastrojowego impresjonizmu po wieloznaczny symbolizm.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 7 min
Spis treści
Ostatnie dziesięciolecia XIX wieku przeszły do historii jako belle époqueZ francuskiego „piękna epoka”. Okres od zakończenia wojny francusko-pruskiej (1871) do wybuchu I wojny światowej, charakteryzujący się pokojem i postępem technicznym.. W Europie panował długotrwały pokój. Utrwalały się rządy demokratyczne, rozwijała technika, a społeczeństwa bogaciły się. Życie artystyczne przeniosło się z salonów do kawiarni, teatrów i kabaretów, gdzie brylowała artystyczna cyganeriaŚrodowisko artystyczne demonstrujące pogardę dla konwenansów, norm społecznych i materializmu..
Rozwój przemysłu pogłębił rozwarstwienie społeczne. Na arenę dziejów wkroczyła potężna warstwa mieszczańskich filistrówCzłowiek ograniczony, obłudny, skupiony wyłącznie na gromadzeniu dóbr materialnych i wygodnym życiu.. Zbliżający się koniec stulecia rodził jednak niepokoje. Pojawiły się wizje katastroficzne i silny zwrot ku mistycyzmowiWiara w możliwość bezpośredniego, pozarozumowego kontaktu z bóstwem lub siłami nadnaturalnymi..
W latach 1890-1914 w Europie ukształtowała się ponadnarodowa wspólnota artystyczna. Obok Młodej Polski funkcjonowały Młoda Belgia, Młoda Skandynawia czy Młode Niemcy. Twórcy płynnie czerpali z naturalizmuKierunek zakładający fotograficzne, często brutalne i biologiczne odwzorowanie rzeczywistości w sztuce., a jednocześnie zapowiadali nadejście ekspresjonizmuKierunek w sztuce skupiony na wyrażaniu silnych, często skrajnych emocji, posługujący się deformacją i kontrastem..
Filozoficzne fundamenty epoki
Światopogląd modernistów ukształtowała wielka trójka filozofów. Ich myśli przenikały do literatury, determinując postawy bohaterów i samych twórców.
- Arthur Schopenhauer - twierdził, że istotą ludzkiej egzystencji jest bezrozumny popęd. Życie to pasmo cierpień, a człowiek nie ma wpływu na swój los. Ukojenie przynosi jedynie wyzbycie się pragnień (nirwana) lub kontemplacja sztuki.
- Fryderyk Nietzsche - głosił kult życia i siły biologicznej. Postulował „przewartościowanie wszystkich wartości” oraz stworzenie rasy nadludziKoncepcja Nietzschego; jednostka wybitna, silna, odrzucająca tradycyjną moralność na rzecz własnych praw., nieskrępowanych moralnością słabych.
- Henri Bergson - odrzucał poznanie rozumowe na rzecz intuicji. Wierzył w pęd życiowyBergsonowska koncepcja wewnętrznej, twórczej siły napędzającej rozwój świata i ewolucję., który nieustannie pcha świat ku rozwojowi.
Główne prądy artystyczne Młodej Polski
Postawa pesymistyczna, poczucie schyłku cywilizacji i bezsensu istnienia. Dekadent czuł się wyobcowany, nękała go niemoc i nihilizmPogląd odrzucający istnienie jakichkolwiek absolutnych wartości moralnych, poznawczych czy społecznych.. Ucieczką od bólu istnienia była sztuka, nirwana lub używki. Przykład: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, wiersz Koniec wieku XIX.
Kierunek odrzucający dosłowność. Zakładał istnienie idealnego świata duchowego, którego nie da się opisać wprost. Używano wieloznacznych symboli, muzyczności i sugestii. Przykład: Stanisław Wyspiański, Wesele (złoty róg, chochoł) oraz wiersze Jana Kasprowicza (Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach).
Dążenie do utrwalenia subiektywnego, przelotnego wrażenia. W literaturze objawiał się zatarciem konturów, skupieniem na nastroju, grą świateł i barw oraz synestezjąŚrodek stylistyczny polegający na łączeniu wrażeń odbieranych przez różne zmysły (np. „słodki zapach”, „barwne dźwięki”).. Przykład: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, wiersz Melodia mgieł nocnych.
Pochwała prostoty, dobroci i miłości do natury, inspirowana postacią św. Franciszka z Asyżu. Afirmacja życia mimo cierpienia, zgoda na własny los. Przykład: Jan Kasprowicz, Księga ubogich oraz wczesna twórczość Leopolda Staffa.
Kierunek wywodzący się z Francji. Postulował obiektywizm, perfekcję formy i kunszt wersyfikacyjny. Odrzucał poezję tyrtejskąPoezja patriotyczna, wzywająca do walki w obronie ojczyzny, nazwana od starogreckiego poety Tyrtajosa. na rzecz hasła sztuka dla sztukiHasło głoszące całkowitą autonomię sztuki, która nie musi służyć żadnym celom społecznym, moralnym ani politycznym.. Przykład: Leopold Staff, wiersz Kowal (w warstwie formalnej klasycznego sonetu).
Programy i polemiki literackie
Pokolenie młodopolskie wkraczało na arenę literacką w ostrym konflikcie z pozytywistami. Młodzi odrzucali utylitaryzmPogląd, według którego działanie jest moralne, jeśli przynosi użytek i szczęście jak największej liczbie ludzi., empiryzmPogląd filozoficzny zakładający, że jedynym źródłem ludzkiego poznania jest doświadczenie zmysłowe. i organicyzmPozytywistyczna koncepcja traktująca społeczeństwo jako żywy organizm, w którym wszystkie organy (warstwy) muszą ze sobą współpracować.. Zamiast tego wywyższali skrajny indywidualizm i kult jednostki.
-
1898Cykl artykułów "Młoda Polska"
Artur Górski publikuje w krakowskim "Życiu" manifest, który nadaje nazwę całej epoce.
-
1899Manifest "Confiteor"
Stanisław Przybyszewski formułuje skrajny program "sztuki dla sztuki".
-
1901Powstanie "Chimery"
Zenon Przesmycki zaczyna wydawać elitarne pismo literackie promujące wyrafinowaną sztukę.
-
1909Legenda Młodej Polski
Stanisław Brzozowski publikuje surową krytykę postaw młodopolskich twórców.
Artur Górski występował w obronie nowej literatury. Krytykował filisterstwo i ugodową politykę wobec zaborców. Postulował powrót do tradycji romantycznej i duchową odnowę narodu.
Głównym prowokatorem epoki był Stanisław Przybyszewski. W 1898 roku przyjechał do Krakowa i objął redakcję „Życia”. W manifeście Confiteor stwierdził, że sztuka jest celem samym w sobie. Jako AbsolutByt doskonały, niezależny, pierwotny wobec wszystkiego innego; w Młodej Polsce często utożsamiany z samą Sztuką. nie może służyć żadnej idei społecznej ani moralnej. Artystę nazwał kapłanem tej nowej religii - geniuszem obdarzonym nadludzką wrażliwością.
Ignacy Matuszewski w rozprawie Słowacki i nowa sztuka bronił osiągnięć modernizmu. Za prekursora epoki uznał Juliusza Słowackiego, udowadniając, że romantyzm i Młodą Polskę łączy umiłowanie artystycznej wolności.
Zenon Przesmycki (pseudonim Miriam) nie tylko redagował „Chimerę”, ale dokonał jednego z najważniejszych odkryć w historii polskiej literatury. To on odnalazł, uporządkował i zaczął wydawać zapomniane rękopisy Cypriana Kamila Norwida, ratując jego twórczość przed całkowitym zniszczeniem.
Zupełnie inną postawę przyjął Stanisław Brzozowski. W manifeście My młodzi oskarżał pozytywistów o przyziemność, ale wkrótce zaczął atakować także własne pokolenie. Prowadził głośną kampanię antysienkiewiczowską, zarzucając autorowi Potopu tworzenie usypiających mitów. W Legendzie Młodej Polski (1909) surowo ocenił ucieczkę artystów od rzeczywistości, twierdząc, że kultura nie może istnieć w oderwaniu od historii i społeczeństwa.
Czasopiśmiennictwo i krytyka literacka
Pod koniec XIX wieku prasa stała się głównym polem bitwy o nową sztukę. Obok tradycyjnych dzienników drukujących powieści w odcinkach i felietonyKrótki utwór publicystyczny, często o charakterze satyrycznym, komentujący bieżące wydarzenia społeczne lub kulturalne., powstawały nowoczesne magazyny literackie.
Krakowskie „Życie” (założone przez Ludwika Szczepańskiego, później redagowane przez Przybyszewskiego) stało się pierwszą trybuną modernistów. Szata graficzna pisma, projektowana m.in. przez Stanisława Wyspiańskiego, wyznaczała nowe standardy edytorskie.
Najbardziej elitarnym magazynem była wydawana przez Przesmyckiego „Chimera”. Pismo miało własny, czerpany papier, unikalną czcionkę i ukazywało się w nakładzie zaledwie 600 egzemplarzy. Miriam realizował w nim wizję sztuki arystokratycznej, radykalnie odciętej od kultury masowej. W opozycji do „Chimery” stała krakowska „Krytyka”, promująca literaturę zaangażowaną społecznie, oraz efemeryczny „Museion”, skupiony na neoklasycyzmieNurt nawiązujący do antycznej harmonii, ładu i jasności formy, będący reakcją na chaos i emocjonalność modernizmu..
Krytyka literacka i artystyczna w Młodej Polsce zyskała rangę samodzielnej sztuki. Stanisław Brzozowski traktował recenzowane dzieła jedynie jako pretekst do wygłaszania własnych, potężnych traktatów filozoficznych. Z kolei Stanisław Witkiewicz stał się pierwszym w Polsce profesjonalnym krytykiem sztuki. To on stworzył styl zakopiańskiStyl w architekturze i sztuce użytkowej wprowadzony przez S. Witkiewicza, oparty na tradycyjnym budownictwie i zdobnictwie górali podhalańskich. i odkrył dla polskiej kultury fascynujący świat Podhala.
Głosy sprzeciwu wobec młodopolskiej egzaltacji płynęły ze strony Karola Irzykowskiego. W dziele Czyn i słowo bezlitośnie punktował wtórny mistycyzm, sztuczny patos i emocjonalny ekshibicjonizm swoich rówieśników.