Światopogląd Młodej Polski

Koniec wieku i bunt młodych

Młoda Polska to przede wszystkim formacja artystyczno-pokoleniowa. Młodzi twórcy, czerpiąc z europejskiego modernizmuSzeroki prąd w kulturze przełomu XIX i XX wieku, odrzucający realizm na rzecz nowatorstwa, symbolizmu i subiektywizmu., weszli w dorosłe życie z zamiarem całkowitej przebudowy sztuki. Debiutujący w ostatniej dekadzie XIX wieku pisarze boleśnie odczuwali fin de siècleZ francuskiego „koniec wieku”; termin oznaczający schyłek XIX stulecia, kojarzony z nastrojami pesymizmu i wyczerpania kultury.. Protestowali przeciwko mieszczańskiej obyczajowości, standaryzacji życia i pozytywistycznemu przekonaniu, że człowiek w pełni kontroluje swój los.

• 1890
  Początek epoki

  Debiuty pierwszego pokolenia polskich modernistów.

• 1898
  Manifest Artura Górskiego

  Publikacja cyklu artykułów „Młoda Polska” w krakowskim „Życiu”.

• 1918
  Koniec epoki

  Odzyskanie przez Polskę niepodległości i początek dwudziestolecia międzywojennego.

Przełomem dla krystalizacji młodopolskiego światopoglądu okazał się manifest programowy Artura Górskiego. Autor ostro skrytykował w nim pozytywistów. Zwykłego, ograniczonego zjadacza chleba nazwano filistremCzłowiek ograniczony, obłudny, skupiony wyłącznie na dobrach materialnych i ślepo posłuszny konwenansom., a artystę wyniesiono na piedestał, porównując go do romantycznego wieszcza. Narodziło się słynne hasło sztuka dla sztuki. Oznaczało ono zwolnienie literatury z obowiązków społecznych na rzecz czystego piękna i wyrażania indywidualizmu.

Filozoficzne fundamenty epoki

Światopogląd polskich modernistów ukształtowały trzy wielkie systemy filozoficzne. Pisarze zaczytywali się w dziełach Artura Schopenhauera. Jego filozofia zakładała, że ludzkie życie to nieskończone pasmo cierpień, a szczęście jest nieosiągalne. Ratunkiem przed bólem istnienia miała być sztuka lub wyzbycie się pożądań i osiągnięcie stanu nirwanyW religiach Wschodu stan całkowitego wyzwolenia od cierpienia i pragnień; wygaśnięcie, niebyt..

Zupełnie inną postawę proponował Fryderyk Nietzsche. Głosił on kult życia, siły i energii. Pogardzał słabością i chrześcijańską moralnością, wprowadzając pojęcie nadczłowiekaKoncepcja F. Nietzschego określająca jednostkę wybitną, silną, wolną od tradycyjnej moralności i tworzącą własne wartości. – wybitnej jednostki powołanej do rządzenia. Trzecim filarem był Henri Bergson. W centrum jego zainteresowań znalazła się ludzka psychika. Bergson uważał, że to właśnie intuicjaWedług H. Bergsona pozarozumowe, bezpośrednie poznanie rzeczywistości, pozwalające uchwycić istotę życia., a nie chłodny rozum, pozwala poznać prawdziwą, płynną naturę rzeczywistości.

Dekadentyzm i kryzys wartości

Niezadowolenie z dorobku europejskiej cywilizacji zaowocowało zaszczepieniem na polskim gruncie dekadentyzmuNurt światopoglądowy i artystyczny schyłku XIX wieku, charakteryzujący się skrajnym pesymizmem, niewiarą w sens działania i poczuciem upadku kultury.. Twórcy tacy jak Kazimierz Przerwa-Tetmajer czy Stanisław Przybyszewski przejęli od zachodnich poetów (Charlesa Baudelaire'a, Paula Verlaine'a, Maurice'a Maeterlincka) poczucie bezsensu istnienia. Dominowała bierność, niewiara w jakiekolwiek działanie i przeczucie nadchodzącego końca świata.

Złożoność tego przełomu trafnie podsumowuje badacz literatury Andrzej Zawadzki:

Ugruntowane było zwłaszcza przeświadczenie o wszechobecnym, ogarniającym wszystkie właściwie dziedziny życia przełomie – kryzysie kultury, dotyczącym podstawowych, najgłębiej zakorzenionych pojęć, norm, wartości, poglądów wypracowanych przez całą tradycję intelektualną i duchową Europy.

Neoromantyzm – polska specyfika

Polscy moderniści nie naśladowali ślepo zachodnich myślicieli. Specyficzna sytuacja polityczna kraju sprawiła, że twórcy zwrócili się ku dziedzictwu poprzedników, tworząc neoromantyzmNurt w literaturze Młodej Polski nawiązujący do idei, motywów i postaw z epoki romantyzmu, m.in. buntu, mistycyzmu i walki narodowowyzwoleńczej.. Powrócił motyw buntu wyzwolonej jednostki przeciwko Bogu (widoczny w Hymnach Jana Kasprowicza) oraz tematyka narodowowyzwoleńcza i powstańcza (Wesele, Wyzwolenie i Noc listopadowa Stanisława Wyspiańskiego, Wierna rzeka Stefana Żeromskiego).

Odrodziły się także idee mesjanistycznePogląd przypisujący wybitnym jednostkom lub narodom (np. Polsce) misję zbawienia ludzkości poprzez własne cierpienie.. Młodopolski neomesjanizm różnił się jednak od wizji romantyków. Odrzucano koncepcję Polski jako „Chrystusa narodów” i ideę niewinnej ofiary. Naród traktowano raczej jako wspólnotę duchową, która ma do zrealizowania uniwersalne wartości moralne. Odrzucono pozytywistyczną ugodowość, a w literaturze znów zaczęto głośno mówić o zbrojnym oporze.

Kluczowe cechy światopoglądu

Światopogląd człowieka przełomu wieków opierał się na kilku powracających motywach, które ukształtowały literaturę i sztukę tamtego okresu. Echa tego buntu i specyficznej wrażliwości można odnaleźć nawet w literaturze współczesnej – inspirowali się nimi m.in. Witold Gombrowicz czy Jerzy Pilch.