Filozofia Nietzschego
Filozofia Fryderyka Nietzschego ukształtowała światopogląd twórców Młodej Polski, wprowadzając kult siły, indywidualizmu i witalności. Myśliciel odrzucił tradycyjną moralność chrześcijańską, dzieląc ją na przeciwstawne postawy panów i niewolników. Jego koncepcje, wyrażane głównie w formie błyskotliwych aforyzmów, stały się fundamentem buntu modernistycznych artystów przeciwko mieszczańskiej przeciętności.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Paradoks słabego piewcy siły
Według Władysława Tatarkiewicza(1886–1980) wybitny polski filozof i historyk filozofii, autor fundamentalnego podręcznika akademickiego. życiorys Fryderyka Nietzschego kryje w sobie ogromną sprzeczność. Ten wielbiciel życia, potęgi i apostoł bezwzględności był prywatnie człowiekiem schorowanym, wątłym, a w relacjach z ludźmi - niezwykle delikatnym. Choć urodził się w Niemczech i pisał po niemiecku, wywodził się ze zniemczonej rodziny Nickich. Doskonale wiedział o swoim polskim pochodzeniu i bardzo je cenił. Z własnej ojczyzny uciekał. Pogardzał rodakami i nikt tak gwałtownie nie wytykał Niemcom ich narodowych wad.
Nietzsche stworzył dwa wielkie, spójne dzieła na samym początku swojej drogi. Późniejsze książki to głównie zbiory aforyzmówZwięzła, błyskotliwa sentencja wyrażająca ogólną prawdę filozoficzną lub moralną.. Taka forma idealnie oddawała naturę jego umysłu. Był mistrzem krótkiej, ostrej myśli. Nie potrafił jednak połączyć swoich idei w jeden monumentalny system filozoficzny. Wynikało to również z postępującej choroby, która z czasem całkowicie uniemożliwiła mu dłuższą koncentrację.
Trzy etapy twórczości
Myśl Nietzschego ewoluowała. Historycy filozofii dzielą jego dorobek na trzy wyraźne okresy, z których każdy przynosił nowe fascynacje i przełomowe dzieła.
- Kult sztukiFascynacja muzyką i antykiem
Okres silnego wpływu Ryszarda WagneraNiemiecki kompozytor epoki romantyzmu, twórca monumentalnych dramatów muzycznych.. Powstają Narodziny tragedii (1872) oraz Niewczesne rozważania (1872).
- Kult naukiZwrócenie się ku biologii
Czas inspiracji teorią ewolucji Karola DarwinaBrytyjski przyrodnik, twórca teorii ewolucji opartej na doborze naturalnym.. Nietzsche pisze Ludzkie, arcyludzkie (1878), Jutrzenkę (1881) i Wiedzę radosną (1882).
- Kult życiaSiła i indywidualność
Najsłynniejszy etap. Powstają: Tako rzecze Zaratustra (1883), Poza dobrem i złem (1886) oraz Z genealogii moralności (1887). Pośmiertnie wydano autobiograficzne Ecce homo (1908).
Wszystko jest względne
Fundamentem systemu Nietzschego była relatywistycznaPogląd filozoficzny głoszący, że prawda i wartości moralne nie są absolutne, lecz zależą od punktu widzenia i kontekstu. teoria poznania. Filozof uważał, że wszystkie ludzkie czynności są uwarunkowane wyłącznie potrzebami biologicznymi. Tatarkiewicz podsumował to krótko:
Prawdą jest dla nas to, i tylko to, czego życie wymaga.
Nietzsche twierdził, że odbierając rzeczywistość, zawsze ją fałszujemy. Świat stale się zmienia. Aby go zrozumieć i opisać, próbujemy go sztucznie zatrzymać i utrwalić. To z góry skazuje nas na błąd.
Koncepcja względności prawdy i odrzucenie obiektywnej moralności stały się wodą na młyn dla młodopolskich dekadentów. Artyści tacy jak Stanisław Przybyszewski wykorzystali filozofię Nietzschego do uzasadnienia buntu przeciwko normom społecznym i wyzwolenia „nagiej duszy” z okowów konwenansów.
Moralność panów i niewolników
Skoro poznanie jest względne, względne są również nasze oceny. Nie istnieje obiektywna moralność. Każdy człowiek ma taką moralność, jaka wynika z jego wrodzonej natury. Różnice między ludźmi to po prostu różnice biologiczne. Na tej podstawie Nietzsche podzielił ludzkość na dwie grupy.
Cechuje jednostki silne z natury. Cenią one dostojność, godność osobistą, stanowczość, sprawność i bezwzględność w dążeniu do celu. To etyka twórców i zdobywców.
Stworzona przez ludzi słabych, by przetrwać. Wywyższa litość, miękkość serca, altruizmBezinteresowna troska o dobro innych ludzi, gotowość do poświęceń. i uległość. Według Nietzschego to moralność buntu, która zniszczyła naturalny porządek.
Filozof ubolewał, że czasy rządów „panów” bezpowrotnie minęły. Zbuntowani „niewolnicy” narzucili światu swoje słabe wartości, głównie za sprawą chrześcijaństwa.
Przewartościowanie wszystkich wartości
Niemiecki myśliciel był zaciekłym wrogiem współczesnej mu moralności. Bezlitośnie wytykał jej trzy główne błędy. Odrzucał założenie równości, twierdząc, że ludzie nie mają równych praw ani obowiązków. Krytykował założenie wolności, które pozwalało na swobodę tylko do momentu, gdy nie krzywdzi się innych. Negował również istnienie bezwzględnej wartości moralnej - uważał, że moralność to tylko narzędzie do przetrwania, a nie cel sam w sobie.
Odpowiedzią na ten upadek miało być tytułowe przewartościowanie wszystkich wartości. Nietzsche chciał zniszczyć etykę niewolników i przywrócić naturalny kult siły, nierówności i afirmacji życia.
Apollo kontra Dionizos
Analizując kulturę starożytnej Grecji, filozof wyróżnił dwie fundamentalne postawy ludzkie, które na zawsze weszły do słownika historii sztuki i literatury.
Dążenie do tego, co jasne, przejrzyste, opanowane i zrównoważone. To umiłowanie harmonii, doskonałości formy i logicznego porządku.
Afirmacja pełni życia, płodności, pędu i dynamiki. To żywioł, który burzy sztuczną harmonię, uwalnia instynkty i pierwotną energię.
Nietzsche jednoznacznie opowiedział się po stronie żywiołu dionizyjskiego. Widział w nim jedyne prawdziwe źródło twórczości i siły napędowej wszechświata.