Filozofia Bergsona
Filozofia Henriego Bergsona ukształtowała sposób myślenia twórców epoki Młodej Polski, przeciwstawiając się chłodnemu racjonalizmowi poprzedniej dekady. Francuski myśliciel udowadniał, że świat można poznać wyłącznie dzięki intuicji, a nie ograniczonemu intelektowi. Jego koncepcja nieustannego pędu życiowego stała się fundamentem literackiego witalizmu, widocznego między innymi w poezji Bolesława Leśmiana.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Krytyka intelektu i fałszywy obraz świata
Podstawowym założeniem filozofii Bergsona był otwarty bunt przeciwko pozytywistycznemu scjentyzmowiPogląd ufający wyłącznie naukom przyrodniczym i rozumowi, dominujący w epoce pozytywizmu.. Francuz sprzeciwił się zarówno nauce, jak i wiedzy potocznej. Dowodził, że obie te sfery są dziełem intelektu, który z natury nie jest bezinteresowny, a przez to nigdy nie będzie obiektywny.
Nasz rozum nie poznaje rzeczy takimi, jakimi są naprawdę. On je zniekształca i fałszuje. Deformuje rzeczywistość w taki sposób, aby była dla człowieka jak najbardziej przydatna w codziennym przetrwaniu. Bergson precyzyjnie opisał, co intelekt robi z poznawanym światem: unieruchamia to, co zmienne, rozkłada żywe całości na martwe części, upraszcza, mechanizuje i relatywizuje. Zamiast płynnej rzeki życia, rozum widzi tylko zbiór nieruchomych klatek.
Intuicja jako klucz do prawdy
Zamiast polegać na ułomnym intelekcie, Bergson zalecał oparcie się na intuicji. Traktował ją jako całkowite przeciwieństwo chłodnej logiki i jedyny sposób na dotarcie do pierwotnej prawdy o świecie. Taki pogląd nazywamy intuicjonizmemKierunek filozoficzny uznający intuicję za najwyższe lub jedyne źródło poznania prawdy o świecie..
Intuicja to bezpośrednia znajomość rzeczy i wydarzeń, rodzaj głębokiego instynktu. Ponieważ jest ona naturalnym wytworem naszego organizmu, możemy jej całkowicie zaufać. Poznanie intuicyjne pozwala odrzucić schematy i dostrzec rzeczywistość taką, jaka jest: różnorodną, dynamiczną, nieskończoną i nieustannie zmienną.
Kosmiczna, biologiczna siła napędzająca ewolucję i rozwój wszechświata. W literaturze Młodej Polski inspirowała twórców do opisywania potęgi natury i instynktów (np. w wierszach Bolesława Leśmiana).
Prawdziwe, wewnętrzne "ja" człowieka, wolne od społecznych masek i schematów narzucanych przez intelekt. Można ją odkryć tylko poprzez intuicję i introspekcję.
Natura rzeczywistości i pęd życiowy
Bergson uważał, że przyroda ulega nieustającej ewolucji napędzanej przez élan vital (pęd życiowy). Czynnikiem, który hamuje ten rozwój, jest bezwładna materia. Mechanizacja i schematy nie są dowodem postępu cywilizacyjnego, ale objawem spowolnienia życiowej energii. Ten filozoficzny witalizmNurt w sztuce i filozofii akcentujący potęgę życia, biologiczną energię i instynkt. idealnie trafił w nastroje młodopolskich artystów, którzy szukali ucieczki od dusznej, zmechanizowanej cywilizacji miejskiej.
Władysław Tatarkiewicz, wybitny polski historyk filozofii, podsumował życie Bergsona jako niezwykle spokojne. Choć jego myśli wywołały rewolucję w literaturze i sztuce, sam filozof wiódł ciche życie uczonego. Szybko zyskał międzynarodowy rozgłos, a w 1927 roku otrzymał Literacką Nagrodę Nobla za bogate i ożywcze idee.
Dwie moralności i religie
Poglądy etyczne Bergsona opierały się na podziale moralności na dwa typy. Pierwsza to moralność zamknięta (statyczna). Jej źródłem jest społeczeństwo, które narzuca zasady swoim członkom i pilnuje ich przestrzegania, aby utrzymać grupę przy życiu. Jest to mechanizm obronny.
Znacznie wyżej filozof cenił moralność otwartą (dynamiczną). Wypływa ona z wybitnych jednostek, jest twórcza i oparta na miłości do ludzkości. Podobny podział zastosował wobec religii. Religia statyczna to zbiór dogmatów i rytuałów zaspokajających ludzką potrzebę bezpieczeństwa. Religia dynamiczna czerpie z doświadczeń mistykówWiara w możliwość bezpośredniego, pozarozumowego kontaktu z bóstwem lub absolutem. i świętych, opierając się na bezpośrednim, intuicyjnym kontakcie z absolutem.
Najważniejsze dzieła Bergsona
Koncepcje francuskiego myśliciela kształtowały się na przełomie XIX i XX wieku, ewoluując w kolejnych publikacjach.
- 1889O bezpośrednich danych świadomości
Oryg. Données immédiates de la conscience. Praca wprowadzająca pojęcie czasu jako płynnego trwania (durée).
- 1896Materia i pamięć
Oryg. Matière et mémoire. Analiza relacji między ciałem a umysłem oraz roli pamięci.
- 1907Ewolucja twórcza
Oryg. L'évolution créatrice. Najsłynniejsze dzieło, w którym Bergson definiuje koncepcję pędu życiowego (élan vital).
- 1932Dwa źródła moralności i religii
Oryg. Les deux sources de la religion et de la morale. Podsumowanie poglądów etycznych i teologicznych.