Polska w latach 1890-1918

Okres Młodej Polski zapisał się w historii jako czas wzmożonej aktywności politycznej. Powstawały liczne ugrupowania, z których każde miało własną wizję odzyskania niepodległości, reform społecznych i gospodarczych.

Najszybciej rozwijał się ruch socjalistyczny. W 1892 roku w Paryżu powołano Polską Partię Socjalistyczną (PPS). Jej ojcami założycielami byli Stanisław Mendelson, Bolesław Limanowski oraz Feliks Perl. Ugrupowanie to, dołączając do tradycji Wielkiego ProletariatuPierwsza polska partia robotnicza założona w 1882 roku przez Ludwika Waryńskiego., połączyło walkę o prawa robotników z dążeniem do niepodległości. Działacze PPS zakładali, że wybuch konfliktu między zaborcami stworzy szansę na wolność. Przyszła Polska miała być demokracją parlamentarnąUstrój, w którym władzę sprawuje parlament wybierany w wolnych wyborach, a rząd jest przed nim odpowiedzialny. gwarantującą równe prawa kobietom i mniejszościom narodowym. Program zakładał skrócenie dnia pracy, ubezpieczenia i uspołecznienie środków produkcji.

Zupełnie inną drogę obrała Socjaldemokracja Królestwa Polskiego (od 1900 roku SDKPiL), założona w 1893 roku. Julian Marchlewski, Adolf Warski, Feliks Dzierżyński i Róża Luksemburg odrzucili ewolucyjny program PPS. Zamiast tego wybrali rewolucję. Ich celem była marksistowska walka klasTeoria Karola Marksa zakładająca nieustanny konflikt między wyzyskiwanymi robotnikami a właścicielami kapitału. - starcie proletariatuKlasa robotnicza, osoby utrzymujące się wyłącznie z pracy najemnej. z burżuazjąZamożne warstwy mieszczaństwa, właściciele przedsiębiorstw i kapitału.. SDKPiL nie dążyła do niepodległości Polski. Działacze wierzyli w międzynarodową rewolucję, która zniesie granice i wprowadzi komunizm. Obie partie starły się podczas II Międzynarodówki w 1896 roku - PPS żądała dyskusji o niepodległości Polski, czemu SDKPiL ostro się sprzeciwiała.

Rewolucja w Rosji w 1905 roku wstrząsnęła polską sceną polityczną i doprowadziła do rozłamu w PPS. Grupa „starych” pod wodzą Józefa Piłsudskiego parła do tworzenia Organizacji Spiskowo-Bojowej. „Młodzi” woleli współpracę z rosyjskimi rewolucjonistami. W 1906 roku partia pękła. Powstała PPS „Frakcja Rewolucyjna” (niepodległościowa, z Piłsudskim) oraz PPS „Lewica” (pod wodzą Marii Koszutskiej, zbliżona ideowo do SDKPiL).

Drugą potężną siłą był obóz narodowy. Zygmunt Miłkowski założył w 1887 roku w Szwajcarii Ligę Polską. Sześć lat później w Warszawie Roman Dmowski przekształcił ją w Ligę Narodową. Cel był jasny: ukształtowanie nowoczesnego narodu polskiego. Program opierał się na nacjonalizmieIdeologia stawiająca interes własnego narodu ponad inne wartości i uznająca go za najwyższe dobro., szowinizmieSkrajna postać nacjonalizmu, połączona z pogardą i nienawiścią do innych narodów. oraz ksenofobiiLęk lub niechęć wobec obcych, innej kultury czy religii..

(...) państwo może stworzyć tylko naród zdrowy, silny, liczny, posiadający wydatną indywidualność, spójny i silnie do swej odrębności przywiązany; państwo polskie stworzy przede wszystkim naród polski, z rdzennie polskiej ludności złożony, polską żyjący kulturą; gdy zdobędzie on odpowiednią siłę wewnątrz i na zewnątrz, wtedy, w odpowiedniej chwili, może jednać sobie koncesjami tych, których będzie potrzebował.

Działacze Ligi, zwani „wszechpolakami”, otwarcie występowali przeciwko mniejszościom: żydowskiej, niemieckiej i ukraińskiej. Zagrożeni aresztowaniami przenieśli się do Galicji. Tam w 1897 roku powołali Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne, czyli endecjęPotoczna nazwa Narodowej Demokracji, polskiego ruchu politycznego o charakterze nacjonalistycznym.. Endecy widzieli największego wroga w Niemcach. Zakładali współpracę z Rosją, licząc na uzyskanie autonomiiPrawo do samodzielnego rozstrzygania spraw wewnętrznych przez terytorium wchodzące w skład większego państwa. w ramach imperium carów. Zwalczali socjalistów, często rozbijając ich manifestacje siłą.

Trzecim filarem polskiej polityki byli ludowcy. Ruch narodził się w Galicji, gdzie panowała przysłowiowa bieda galicyjskaOkreślenie skrajnego ubóstwa, przeludnienia i zacofania gospodarczego wsi w zaborze austriackim.. Chłopi cierpieli z powodu zacofania, przeludnienia wsi i konfliktów z dworem. W 1895 roku w Rzeszowie powstało Stronnictwo Ludowe (SL). Na jego czele stanęli m.in. Karol Lewakowski, Jakub Bojko, Jan Stapiński i ksiądz Stanisław Stojałowski. Żądali powszechnego prawa wyborczego i zniesienia systemu kurialnegoNierówny system wyborczy, w którym głosy obywateli miały różną wagę w zależności od ich majątku i statusu.. W 1903 roku partia zmieniła nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL) i oficjalnie zażądała niepodległości.

W 1913 roku PSL rozpadło się na dwie frakcje. PSL „Piast” pod wodzą Wincentego Witosa i Jakuba Bojki głosiło solidaryzm społecznyIdea współpracy wszystkich warstw społecznych w imię wspólnego dobra narodu, odrzucająca walkę klas. i szukało porozumienia z endecją. PSL „Lewica” Jana Stapińskiego wolało sojusz z socjalistami. Dwa lata później w zaborze rosyjskim powstało PSL „Wyzwolenie” (Tomasz Nocznicki, Stanisław Thugutt), popierające zbrojne plany Piłsudskiego.

Wybuch I wojny światowej w 1914 roku dał Polakom realną szansę na wolność. Zaborcy stanęli po przeciwnych stronach frontu. Rozdarcie narodu trafnie ujął Leopold Staff:

Z przeciwnych stron? Dla własnej krwi bezmiłosierni?
W imię ojczyzny jednej? Szalejąż w obłędzie?
Któremu z haseł wierni? Któremu niewierni?

Wykrystalizowały się dwie główne orientacje polityczne. Prorosyjska (Roman Dmowski, Wincenty Witos) zakładała zwycięstwo EntentySojusz Francji, Wielkiej Brytanii i Rosji (później też m.in. USA i Włoch) podczas I wojny światowej.. Celem była autonomia w granicach imperium rosyjskiego. Proaustriacka (Józef Piłsudski) stawiała na sojusz z państwami centralnymiSojusz Cesarstwa Niemieckiego, Austro-Węgier, Turcji i Bułgarii w czasie I wojny światowej.. Piłsudski chciał wywołać zbrojne powstanie w zaborze rosyjskim. Już w 1908 roku założył Związek Walki Czynnej (wraz z Kazimierzem Sosnkowskim), a w Galicji powstawały organizacje paramilitarne, takie jak krakowski „Strzelec” i lwowski „Związek Strzelecki”.

Istniała też grupa lojalistów (głównie konserwatyści galicyjscy) popierająca koncepcję trialistycznąPlan przekształcenia dualistycznych Austro-Węgier w monarchię potrójną: Austro-Węgro-Polskę.. Z kolei skrajna lewica (SDKPiL, PPS „Lewica”) ignorowała kwestię niepodległości, pragnąc przekształcić wojnę w globalną rewolucję komunistyczną.

Polacy chwycili za broń. W nocy z 5 na 6 sierpnia 1914 roku I Kadrowa Kompania Strzelców Piłsudskiego wkroczyła do Królestwa PolskiegoZiemie polskie pod zaborem rosyjskim, utworzone na kongresie wiedeńskim w 1815 roku.. Próba wywołania powstania zawiodła. 16 sierpnia władze austriackie zgodziły się na utworzenie Naczelnego Komitetu Narodowego i Legionów Polskich. Składały się z trzech brygad, dowodzonych przez Józefa Piłsudskiego, Józefa Hallera i Stanisława Szeptyckiego. Równolegle działała tajna Polska Organizacja Wojskowa (POW), prowadząca dywersję na tyłach Rosjan.

Endecja opowiedziała się za Ententą. W Warszawie powstał Komitet Narodowy Polski (KNP) z Dmowskim na czele oraz Legion Puławski. W Rosji w 1917 roku powołano Naczelny Komitet Wojskowy (Władysław Raczkiewicz) i I Korpus Polski pod dowództwem gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego. Po upadku caratu Dmowski przeniósł KNP do Paryża. Tam, wspólnie z Ignacym Paderewskim, powołał Armię Polską we Francji (Błękitną Armię) generała Hallera.

• 1914
  Wymarsz I Kompanii Kadrowej

  Oddziały Piłsudskiego wkraczają do zaboru rosyjskiego, próbując wywołać powstanie.

• 1916
  Akt 5 listopada

  Cesarze Niemiec i Austro-Węgier obiecują utworzenie Królestwa Polskiego w zamian za rekruta.

• 1917
  Kryzys przysięgowy

  Legioniści odmawiają przysięgi na wierność cesarzom; Piłsudski trafia do więzienia w Magdeburgu.

• 1918
  Orędzie Wilsona

  Prezydent USA ogłasza konieczność powstania niepodległego państwa polskiego.

Krew przelana na frontach przywróciła sprawę polską na arenę międzynarodową. Zaborcy zaczęli licytować się obietnicami. 5 listopada 1916 roku cesarze Niemiec i Austro-Węgier wydali akt gwarantujący powstanie zależnego Królestwa Polskiego. Dokument ten złamał solidarność zaborców. W odpowiedzi Piłsudski sprowokował kryzys przysięgowyOdmowa złożenia przysięgi na wierność cesarzom Niemiec i Austro-Węgier przez żołnierzy I i III Brygady Legionów w lipcu 1917 roku.. Legioniści odmówili złożenia przysięgi wierności. Piłsudskiego uwięziono w Magdeburgu, a oficerów w obozach w Szczypiornie i Beniaminowie.

Sprawa polska nabrała rozpędu. W styczniu 1917 i 1918 roku prezydent USA Woodrow Wilson stanowczo poparł ideę wolnej Polski. W marcu 1918 roku, na mocy pokoju w Brześciu, Rosja zrzekła się ziem polskich, a wkrótce zachodnie mocarstwa uznały polską niepodległość za warunek pokoju w Europie. 11 listopada 1918 roku, po 123 latach zaborów, Polska odzyskała wolność.