Panorama społeczeństwa polskiego w literaturze przełomu XIX i XX wieku

Państwo polskie na przełomie XIX i XX wieku wciąż znajdowało się pod zaborami. Mimo nasilonej rusyfikacji i germanizacji naród nie zatracił odrębności kulturowej, jednak wewnętrznie był głęboko pęknięty. Pisarze Młodej Polski przestali wierzyć w romantyczne mity o jedności. Zamiast tego pokazali społeczeństwo sparaliżowane wzajemną niechęcią, różnicami klasowymi i brakiem wspólnego celu.

• 1899
  Ludzie bezdomni

  Obraz nędzy proletariatu i dylematów moralnych inteligencji.

• 1901
  Wesele

  Demaskacja mitu o solidaryzmie narodowym i krytyka bierności elit.

• 1904
  Chłopi

  Początek publikacji epopei o życiu i strukturze polskiej wsi.

• 1906
  Moralność pani Dulskiej

  Bezlitosna krytyka kołtuństwa i podwójnej moralności.

Inteligencja i chłopi - taniec pozorów

Najpełniejszą diagnozę polskiego społeczeństwa stawia Stanisław Wyspiański w dramacie „Wesele”. Autor, nazywany często czwartym wieszczem, zderza ze sobą dwa światy: krakowską inteligencjęWarstwa społeczna żyjąca z pracy umysłowej, w Polsce tradycyjnie obarczana rolą przywódców narodu. oraz podkrakowskich chłopów. Sylwetki gości z miasta demaskują słabość elit. Inteligenci nie mają pojęcia o prawdziwym życiu na wsi. Traktują ją jak arkadię, malowniczą oazę spokoju. Zamiast pełnić tradycyjną rolę przywódczą, uciekają w dekadentyzmPostawa schyłkowa, poczucie bezsensu istnienia, apatii i wyczerpania kulturowego.. Czołowym reprezentantem tej postawy jest Nos, postać wzorowana na Stanisławie Przybyszewskim. Artyści w „Weselu” nie chcą budzić narodu do walki - wolą go usypiać sztuką dla sztuki.

Dominującą postawą elit wobec wsi jest chłopomaniaPowierzchowna fascynacja inteligencji życiem wiejskim, traktowanym jako ucieczka od cywilizacji.. To zjawisko płytkie, sprowadzające się do przebierania w ludowe stroje i zachwytu nad folklorem. Inteligencja zrzuca odpowiedzialność za losy kraju na barki chłopów, sama zamykając się w świecie wspomnień i czekając na cud. Chłopi z kolei są świadomi swojej siły. Cechuje ich duma i gotowość do czynu. Mają jednak wady: pijaństwo, awanturnictwo i pęd do bogactwa. Wyspiański pokazuje, że ich zapał, pozbawiony odpowiedniego kierownictwa, może przerodzić się w niszczycielski żywioł.

Mieszczaństwo w krzywym zwierciadle

Zupełnie inną grupę społeczną bierze pod lupę Gabriela Zapolska w tragikomedii „Moralność pani Dulskiej”. Autorka skupia się na krytyce mieszczaństwa, tworząc w duchu naturalizmuKierunek literacki ukazujący ciemne strony życia, fizjologię i determinizm biologiczny lub społeczny. bezlitosny portret filistraCzłowiek ograniczony, obłudny, skupiony wyłącznie na dobrach materialnych i zachowaniu pozorów.. Świat kamienicy Dulskich jest przerażający i śmieszny zarazem. Rządzi w nim egoizm, prymitywizm myślowy, skąpstwo i absolutna obłuda.

Zapolska z pasją zagląda za zamknięte drzwi „porządnych” domów. Dekonstruuje dulszczyznęZespół cech obejmujący zakłamanie, podwójną moralność i dbanie wyłącznie o pozory. - system, w którym brudy pierze się wyłącznie we własnym domu, a jedyną wartością jest opinia sąsiadów. Rodzina Dulskich to fikcja. Brakuje w niej ciepła i miłości. Głupie matki, zdominowani mężowie i cyniczni synowie to dla Zapolskiej nie wyjątki, lecz norma galicyjskiego mieszczaństwa. Jedyną wrażliwą osobą w tym toksycznym środowisku jest Mela, która jednak nie ma siły przebicia i staje się ofiarą domowego systemu.

Biedota i wyzysk robotników

Niziny społeczne stają się zbiorowym bohaterem powieści „Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego. Główny bohater, Tomasz Judym, łączy dwa światy: wywodzi się z biednej rodziny warszawskiego szewca, ale dzięki wykształceniu dołącza do inteligencji. Żeromski stosuje technikę zbliżenia. Zamiast pisać o bezimiennej masie, pokazuje konkretne twarze nędzy. Bieda w powieści jest spersonifikowana i przerażająca.

Pisarz operuje ostrym kontrastem. W Warszawie zestawia luksusowe życie filantropów z tragicznymi warunkami życia proletariatuKlasa robotników najemnych, pracujących w fabrykach i kopalniach w skrajnie trudnych warunkach.. W uzdrowisku Cisy bogaci kuracjusze spacerują obok zrujnowanych baraków lokalnej biedoty. Najmocniejszy obraz wyzysku przynosi jednak opis pracy w Zagłębiu DąbrowskimOkręg przemysłowy, w którym pracował Judym, charakteryzujący się skrajnym wyzyskiem robotników.. Dyrektorzy kopalń traktują robotników jak trybiki w maszynie, niszcząc ich fizycznie i psychicznie. Judym, wierny ideom pracy u podstawPozytywistyczne hasło edukowania i podnoszenia poziomu życia najbiedniejszych warstw społecznych., próbuje walczyć z tym systemem, ale ponosi klęskę w starciu z bezdusznym kapitalizmem.

Wieś jako zamknięty mikrokosmos

Monumentalny obraz struktury wiejskiej stworzył Władysław Stanisław Reymont w epopei „Chłopi”. Pisarz ukazuje Lipce jako zamknięty organizm, w którym panuje ścisła hierarchia majątkowa. Na samym dole drabiny społecznej znajdują się komorniceNajbiedniejsze chłopki, nieposiadające własnej ziemi ani domu, wynajmujące kąt u innych w zamian za pracę. i parobkowie - Agata, Jagustynka, Bylica czy Kuba. Są oni całkowicie uzależnieni od bogatych gospodarzy, takich jak Maciej Boryna. Reymont nie ukrywa brutalności wiejskiego życia, wyzysku słabszych i bezwzględnej walki o ziemię.

Jednocześnie wieś potrafi zjednoczyć się w obliczu zagrożenia z zewnątrz. GromadaWiejska społeczność działająca jako zbiorowy organizm, narzucająca jednostkom swoje prawa i zasady. staje się potężnym bohaterem zbiorowym. Widać to podczas konfliktu z dworem o wyrąb lasu, a także w oporze przeciwko budowie rosyjskiej szkoły, gdzie pod przywództwem Antka budzi się w chłopach świadomość narodowa. Solidarność gromady ma jednak także mroczne oblicze. Społeczność bezlitośnie eliminuje jednostki, które łamią jej niepisane zasady, czego tragicznym dowodem jest samosąd na Jagnie.

Reymontowski obraz wsi trafnie podsumował krytyk Władysław Jabłonowski:

„Pokazał sam autor chłopa etnograficznego i chłopa mającego poczucie swego stanu, swego stanowiska społecznego, jego instynkt gromadzki, jego przywiązania materialne i jego solidarność klasową, jego pełen miłości bezwiednej, a krzepkiej stosunek do kraju rodzinnego, do ojczyzny, w szczupłym znaczeniu tego słowa, do rasy własnej”, podkreślając, że: „nie dał nam wszakże odczuć chłopa-obywatela, tego, który ogarnia wzrokiem całość ojczyzny, nosi w duszy poczucie solidarności narodowej, a interesu narodowego, idealnych dóbr narodowych tak samo uporczywie gotów bronić, jak broni, pełen ciepłego ukochania, szmat świętej ziemi-karmicielki.”