Modernizm - europejskie tło Młodej Polski
Modernizm to szeroki prąd kulturowy przełomu XIX i XX wieku, który całkowicie odrzucił realistyczne postrzeganie świata. Epoka ta ukształtowała się pod wpływem filozofii pesymizmu oraz buntu przeciwko mieszczańskiej moralności. Na gruncie polskim termin ten często określa pierwszą, najbardziej pesymistyczną fazę Młodej Polski.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Nowy człowiek, nowa epoka
Samo pojęcie ma antyczne korzenie. W V wieku naszej ery łacińskie słowo modernus oznaczało chrześcijanina. Był to człowiek nowej ery, ostro przeciwstawiony poganom z minionych wieków. Pod koniec XIX stulecia termin ten powrócił, by nazwać artystów odcinających się od pozytywizmuEpoka literacka oparta na wierze w naukę, rozum, postęp technologiczny i pracę u podstaw..
Twórcy modernistyczni czuli głęboką dezaprobatę wobec moralności mieszczańskiej. Zamiast opisywać rzeczywistość w sposób obiektywny, postawili na skrajny indywidualizm, innowacyjność i krytyczny stosunek do tradycji.
Dwa filary filozoficzne
Nowoczesne postrzeganie świata ukształtowały dwie potężne, choć skrajnie różne wizje filozoficzne. To one zdefiniowały nastroje przełomu wieków.
W dziele „Świat jako wola i wyobrażenie” dowodził, że człowiekiem rządzi ślepy popęd życiowy. Zaspokajanie pragnień przynosi jedynie rozczarowanie i lęk przed śmiercią. Ucieczką od „bólu istnienia” mogła być tylko sztuka lub wyzbycie się pożądań (nirwana). Ten pesymizm widać w wierszach Kazimierza Przerwy-Tetmajera, np. „Koniec wieku XIX”.
Autor traktatu „Tako rzecze Zaratustra” odrzucił litość i słabość. Głosił kult nadczłowieka - jednostki silnej, wybitnej, tworzącej własne zasady moralne. Z tej filozofii czerpał Leopold Staff, pisząc słynny wiersz „Kowal”.
Piękno w wielkim mieście
Ogromny wpływ na estetykę modernizmu wywarł Charles Baudelaire. W szkicu Malarz życia współczesnego z 1863 roku francuski poeta stanowczo odrzucił teorię piękna absolutnego i ponadczasowego. Udowodnił, że każda epoka kreuje własny ideał, oparty na jej unikalnych tendencjach.
Baudelaire szokował współczesnych. W swoim głośnym tomiku „Kwiaty zła” (1857) połączył piękno z brzydotą, rozkładem i grzechem, przecierając szlaki europejskim dekadentom.
Nowa sztuka musiała nadążyć za pędzącym światem. Andrzej Zawadzki w Ilustrowanych dziejach literatury podsumowuje to zjawisko:
w szkicu Baudelaire’a nowoczesny ideał piękna został silnie powiązany z nowym doświadczeniem kulturowym i egzystencjalnym - rosnące tempo życia, zwłaszcza życia w wielkim mieście, nieustanna metamorfoza zjawisk, pośpiech, różnorodność, przemieszczanie się wielkich mas ludzkich wymaga nowej wrażliwości artystycznej, nowych sposobów przedstawiania w sztuce.
Modernizm na polskim gruncie
W Polsce modernizm utożsamia się najczęściej z pierwszą, silnie dekadenckąNurt światopoglądowy końca XIX wieku, charakteryzujący się poczuciem schyłku kultury, apatią i niewiarą w sens działania. dekadą Młodej Polski. Artyści tego okresu interesowali się wszystkim, co niecodzienne i mroczne. Odrzucili dydaktyzm na rzecz hasła „sztuka dla sztuki”, sformułowanego przez Stanisława Przybyszewskiego w manifeście Confiteor.
Pisarze wypowiedzieli wojnę filistromPogardliwe określenie człowieka ograniczonego, skupionego na dobrach materialnych i ślepo posłusznego konwenansom.. Ten konflikt bezlitośnie obnaża Moralność pani Dulskiej Gabrieli Zapolskiej, demaskująca obłudę i kołtunerię mieszczaństwa. Z kolei ucieczkę od dosłowności w stronę wieloznacznych obrazów przyniósł symbolizm, którego szczytowym osiągnięciem w polskim dramacie pozostaje Wesele Stanisława Wyspiańskiego.