Uniwersalna wymowa utworu
Powieść Honoriusza Balzaka, mimo osadzenia w realiach dziewiętnastowiecznego Paryża, obnaża ponadczasowe mechanizmy rządzące ludzką psychiką i społeczeństwem. Historia tytułowego bohatera oraz Eugeniusza de Rastignaca ukazuje destrukcyjny wpływ pieniądza na relacje rodzinne i moralność. Utwór stanowi uniwersalną diagnozę świata, w którym awans społeczny wymaga odrzucenia dawnych ideałów.
Autor: Anna Błaszczyńska
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Ponadczasowy obraz społeczeństwa
Ojciec Goriot to klasyczna powieść realistyczna. Jej fundamentem jest mimesisKategoria estetyczna polegająca na wiernym naśladowaniu i odtwarzaniu rzeczywistości w dziele sztuki.. Balzak precyzyjnie kopiuje świat swoich współczesnych, skupiając się na sytuacjach typowych i prawdopodobieństwie psychologicznym postaci. Akcja toczy się w Paryżu w epoce restauracjiOkres w historii Francji (1814–1830) po upadku Napoleona, charakteryzujący się powrotem dynastii Burbonów na tron., ale wnioski płynące z lektury wykraczają daleko poza ramy czasowe XIX wieku.
Złudzenia rodzicielskiej miłości
Śledząc losy Jana Joachima Goriot i jego córek, Anastazji oraz Delfiny, autor obnaża uniwersalne prawidła rządzące rodziną. Tytułowy bohater bezgranicznie rozpieszczał dziewczęta. Po śmierci żony przelał na nie całą miłość, spełniając każdą, nawet najbardziej absurdalną zachciankę. Taki model wychowania wykształcił w córkach skrajną postawę roszczeniową.
Kobiety wyrosły na egoistki pozbawione empatii, szacunku do ojca i zdolności do jakichkolwiek poświęceń. Skupiły się wyłącznie na gromadzeniu dóbr materialnych i brylowaniu w towarzystwie.
Balzak w swojej powieści dekonstruuje mit bezwarunkowej miłości rodzicielskiej. Pokazuje, że ślepe oddanie i brak stawiania granic prowadzą do moralnej degeneracji dzieci, a w konsekwencji – do tragedii samego rodzica.
Goriot przez lata uchodził we własnych oczach za wzór ojcostwa. Dopiero na łożu śmierci, w chwili ostatecznej samotności, zrozumiał swój błąd:
Tak, one są niewinne, mój drogi panie! Powiedz to wyraźnie całemu światu, aby ich nie szarpano z mego powodu. Wszystko to z mojej winy, przyuczyłem je deptać po sobie.
Kult pieniądza i upadek moralności
Diagnoza społeczna postawiona przez pisarza nie traci na aktualności. W świecie zdominowanym przez kult pieniądza brakuje miejsca na etykę i autentyczne uczucia. Paryska elita, choć opływa w luksusy, żyje w głębokim nieszczęściu. Mieszkańcy wspaniałych pałaców traktują małżeństwo wyłącznie jako kontrakt finansowy służący fuzji majątków.
Nawet relacje między kochankami opierają się na wyrachowaniu. Miejsce prawdziwej przyjaźni zajmują bezwzględna rywalizacja, obłuda i intrygi. Bogactwo nie idzie w parze z prawością. Doskonale rozumie to Vautrin, zbiegły galernik, który bez złudzeń tłumaczy młodemu Rastignacowi zasady rządzące stolicą:
Oddajmy sprawiedliwość tej gościnnej ziemi, masz do czynienia z najwyrozumialszym miastem na świecie. Jeśli dumne arystokracje innych stolic Europy wzdragają się przyjąć w swoje szeregi bezecnego milionera, Paryż wyciąga doń ramiona, pędzi na jego uczty, zjada jego obiady i trąca się z jego bezeceństwem.
Paryski paradoks i cena sukcesu
Balzak bezlitośnie punktuje hipokryzję wyższych sfer. Elity tworzą własne prawo i nie podlegają powszechnym normom. Nikt nie pyta o źródło pochodzenia wielkich fortun. Paryski paradoks sprowadza się do brutalnej zasady: drobna kradzież zaprowadzi cię przed sąd, ale kradzież miliona otworzy drzwi na salonyW XIX wieku elitarne spotkania towarzyskie arystokracji i burżuazji, na których zapadały nieformalne decyzje polityczne i towarzyskie..
Uniwersalne przesłanie wybrzmiewa najmocniej w historii Eugeniusza de Rastignaca. Zubożały student z prowincji to archetyp młodego, ambitnego człowieka, który w drodze na szczyt musi znosić kolejne upokorzenia. Jego ewolucja pokazuje, że zdobycie wysokiej pozycji społecznej zazwyczaj wymaga bolesnych kompromisów i odrzucenia dawnych wartości.
Portretując dziewiętnastowieczny Paryż, autor stworzył ponadczasowy obraz nowoczesnego społeczeństwa kapitalistycznego, ukształtowanego na gruzach dawnego porządku po rewolucji francuskiejPrzewrót społeczno-polityczny we Francji (1789–1799), który obalił monarchię absolutną i zniósł podziały stanowe, torując drogę kapitalizmowi..