Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim - opracowanie

Geneza i znaczenie utworu

Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim to misteriumŚredniowieczny gatunek dramatyczny oparty na wątkach biblijnych, wystawiany na placach miejskich. przeznaczone do wystawiania w okresie wielkanocnym. Głównym celem spektaklu było utrwalenie w świadomości wiernych dogmatów o boskiej naturze Chrystusa. Dzieło ukazało się drukiem w Krakowie około lat 1580-1582. Do naszych czasów przetrwał zaledwie jeden egzemplarz, stanowiący pierwodrukPierwsze wydanie danego dzieła w formie drukowanej, mające ogromną wartość historyczną..

Na karcie tytułowej widnieje nazwisko Mikołaja z Wilkowiecka, częstochowskiego kaznodzieiDuchowny wygłaszający kazania, często wykształcony w retoryce i teologii. z zakonu paulinów. Badacze literatury skłaniają się ku tezie, że nie był on wyłącznym autorem tekstu. Pełnił raczej funkcję redaktora. Zebrał, uporządkował i nadał ostateczny kształt obiegowym tekstom, które od lat wykorzystywano w różnych widowiskach religijnych. Historyk literatury Julian Lewański tak oceniał wartość tego dzieła:

Jedyne zachowane misterium, a przynajmniej jeden kompletny człon, „Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim”, jest mimo wszystkich swoich naiwności i faktycznych „ludowości” prawdziwym dziełem sztuki. Dramat ten zawdzięcza to wyjątkowo szczęśliwemu odnowieniu starego misterium według nowszych zwyczajów literackich, artystycznych, według nowych konwencji. Kontaminacja starych elementów z nowym porządkiem kompozycyjnym dała wynik szczęśliwy. Ilość zmian sytuacyjnych, ilość różnych narzędzi ekspresji, coraz to nowych i trafnie stosowanych, jest w tym skromnym przecież dziele przeznaczonym dla amatorów, zastanawiająco bogata. Zapewniła mu sławę i długowieczność.

Treść i kompozycja

Fabuła dramatu ściśle trzyma się wydarzeń towarzyszących Zmartwychwstaniu. Autor oparł relację na Ewangeliach, proroctwach Starego Testamentu oraz popularnych w średniowieczu apokryfachTeksty religijne nieuznane przez Kościół za natchnione i niewłączone do oficjalnego kanonu Biblii.. Drobne odstępstwa od biblijnego przekazu służą wyłącznie mocniejszemu zaakcentowaniu konkretnych prawd wiary. Misterium nie zmusza widza do teologicznych rozważań. Ma w prosty, obrazowy sposób ilustrować historię zbawienia.

Konstrukcja utworu jest z góry zaplanowana. Składa się z sześciu części, w których mieści się aż 35 krótszych scen. Poszczególne epizody łączy chronologia i główny temat. Jan Okoń, badacz dawnego dramatu, charakteryzuje ten epicki tok narracji następująco:

realizuje się w następujących kolejno po sobie wydarzeniach, luźnych względem siebie, powiązanych ogólnym tylko tematem Zmartwychwstania i następstwem czasowym. Nie tworzą one jednolitej akcji dramatycznej, nie są też bezwzględnie od siebie zależne: apostołowie na równi z niewiastami dochodzić będą jestestwa Chrystusa, nie korzystając z ich doświadczeń, przekupienie strażników niczego - w wymiarze sztuki - nie zmienia.

Ponieważ widzowie doskonale znali biblijną historię, autor skupił się na uatrakcyjnieniu poszczególnych scen. Wydarzenia z Jerozolimy i przestrzeni piekielnej uzupełnił realiami szesnastowiecznego życia. Świetnym przykładem jest scena z aptekarzem, w której bohaterowie targują się w sposób typowy dla ówczesnych kupców. Tekst zawiera też rozbudowane didaskaliaTekst poboczny w dramacie, wskazówki autora dla reżysera i aktorów dotyczące wyglądu, gestów czy scenografii.. Wskazówki reżyserskie precyzują gesty i użycie rekwizytów - na przykład w scenie, gdy kobiety potrząsają sakiewką, zastanawiając się nad zakupem olejków dla Mistrza.

Misterium jako gatunek

Misterium rozwijało się w Europie od XII do XVI wieku, a na ziemiach polskich przetrwało nawet do XVIII stulecia. Gatunek ten wyewoluował z dramatu liturgicznegoNajstarsza forma dramatu średniowiecznego, ściśle powiązana z obrzędami mszy świętej i odgrywana w kościele w języku łacińskim., ale szybko zaczął funkcjonować w opozycji do niego. Kościół potrzebował nowych form oddziaływania na wiernych. Zaczęto pisać sztuki w językach narodowych, aby przekaz trafiał do niewykształconych mas. Od zwykłej, potocznej mowy tekst odróżniała forma wierszowana. W Historyji... zastosowano tradycyjny ośmiozgłoskowiecFormat wiersza, w którym każdy wers liczy dokładnie osiem sylab; bardzo popularny w dawnej polszczyźnie..

Przedstawienia opuściły mury świątyń. Wystawiano je na placach miejskich i cmentarzach. Brak ograniczeń narzucanych przez ramy mszy świętej sprawił, że spektakle rozrastały się do gigantycznych rozmiarów, trwając niekiedy po kilka dni. Autorzy swobodnie rozbudowywali biblijną podstawę, dodając własne wątki.

Najbardziej charakterystyczną cechą misteriów było łączenie sacrumSfera świętości, boskości i religii, oddzielona od zwykłego, ziemskiego życia. z profanumSfera świecka, codzienna, ludzka; to, co nie należy do porządku religijnego.. Obok dostojnych postaci z Pisma Świętego na scenie pojawiali się żołnierze, pasterze i kupcy. Wprowadzano elementy komiczne, żarty i rubaszny język. W Historyji... komizm widać wyraźnie w scenie wyprowadzenia dusz z otchłani. Jezus nie pozwala kolejnym patriarchom zanieść Maryi radosnej nowiny, wytykając im pijaństwo lub nadmierne owłosienie - cechy zupełnie nieprzystające do ich biblijnego statusu.

Ze względu na tematykę, misteria dzielą się na trzy główne odmiany:

Mikołaj z Wilkowiecka - życie i twórczość

Większość informacji o życiu Mikołaja z Wilkowiecka czerpiemy z dokumentów i przedmów zawartych w jego własnych książkach. Był paulinemCzłonek katolickiego zakonu męskiego, w Polsce znany głównie z opieki nad sanktuarium na Jasnej Górze., jednak nie wiemy, gdzie odbywał studia teologiczne ani kiedy dokładnie przyjął święcenia kapłańskie. Jego kariera duchowna i literacka rozwijała się dynamicznie w drugiej połowie XVI wieku.

• 1563
  Początki na Skałce

  Mikołaj pełni obowiązki kaznodziei w krakowskim klasztorze Paulinów na Skałce.

• 1566
  Przenosiny na Jasną Górę

  W Częstochowie sygnuje trzy łacińskie rozprawy teologiczne, które do dziś pozostają w rękopisach.

• 1568
  Pierwsza publikacja

  Wydaje w Krakowie „Historyję o obrazie w Częstochowie Panny Maryjej”. W latach 1568-1575 podróżuje po Włoszech (Rzym, Padwa), gdzie styka się z nowymi prądami literackimi.

• 1577-1579
  Rozwój kariery

  Wydaje kolejne dzieła hagiograficzne (o św. Annie i św. Stanisławie). Zaczyna wykładać w jasnogórskim studium biblijnym i zostaje przeorem klasztoru.

• 1580
  Najwyższy urząd

  Zostaje mianowany prowincjałemWyższy przełożony zakonny zarządzający prowincją, czyli określoną grupą klasztorów na danym terytorium. polskich paulinów. Funkcję tę sprawuje przez rok.

• 1601
  Śmierć w Wieluniu

  Po opuszczeniu Jasnej Góry przenosi się do Wielunia, gdzie umiera 15 sierpnia.