Problematyka „Tanga” Sławomira Mrożka
Dramat Sławomira Mrożka ukazuje odwrócony konflikt pokoleń, w którym młody idealista domaga się powrotu do tradycji, a jego rodzice tkwią w obyczajowej anarchii. Utwór bezlitośnie obnaża moralny upadek współczesnego świata oraz mechanizmy prowadzące do narodzin dyktatury. Losy rodziny Stomila stanowią uniwersalną metaforę klęski polskiej inteligencji w starciu z brutalną, prymitywną siłą fizyczną.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Odwrócony konflikt pokoleń
Mrożek całkowicie odwraca tradycyjny schemat buntu młodzieży. W domu Stomila to rodzice reprezentują skrajną swobodę obyczajową, a ich syn Artur przyjmuje postawę skrajnie konserwatywną. Chłopak pragnie porządku, ślubu kościelnego i poszanowania dawnych zasad. Marzy o świecie, w którym miałby w ogóle prawo do młodzieńczego buntu.
Zarzuca ojcu, że jego pokolenie zniszczyło wszelkie granice. Wygłasza gorzkie oskarżenie:
przeciw którym można się było jeszcze buntować (...) Brak norm stał się waszą normą. A ja mogę się buntować tylko przeciw wam, czyli przeciwko waszemu rozpasaniu.
Sprzeciw Artura początkowo przynosi efekty. Wymusza na rodzinie założenie eleganckich ubrań i przygotowania do tradycyjnego ślubu. Ostatecznie jednak zwątpienie we własne racje doprowadza go do tragicznej porażki.
Upadek moralny i rozpad formy
Mieszkańcy domu przywykli do absolutnego chaosu. Stomil całymi dniami chodzi w rozpiętej piżamie, prowadząc niekończące się eksperymenty jako artysta awangardowyKierunek w sztuce XX wieku odrzucający dotychczasowe style i tworzący własny, nowatorski język wyrazu.. Eleonora nie ukrywa swojego romansu z prymitywnym Edkiem, traktując go jako dowód nowoczesności. Nawet babcia Eugenia odrzuca powagę wieku – nosi jaskrawe trampki, gra w karty z lokajem i używa knajpianego żargonu, krzycząc: „Cztery piki skurczybyki!” czy „Łubudu - dubudu - bach!”.
Artur trafnie diagnozuje otaczającą go rzeczywistość:
(...) burdel, gdzie nic nie funkcjonuje, bo wszystko dozwolone, gdzie nie ma ani zasad, ani wykroczeń (...)
Główny bohater gorączkowo szuka idei zdolnej scalić rozpadający się świat. Odrzuca kolejno wiarę w Boga, sport, postęp i sztukę. Uznaje, że jedyną niepodważalną wartością jest śmierć. Ten wniosek popycha go w stronę tyranii.
Narodziny władzy totalitarnej
Zrozumiawszy, że żadna wzniosła idea nie przywróci ładu, Artur postanawia wprowadzić rządy twardej ręki. Do zaprowadzenia terroru potrzebuje brutalnej siły. Wybiera Edka.
To nie pachoł, tylko ramię mojego ducha. Ciało mojego słowa.
Artur okazuje się jednak zbyt słaby i prawy, by pełnić rolę bezwzględnego dyktatoraForma rządów, w której absolutna i nieograniczona władza spoczywa w rękach jednej osoby lub wąskiej grupy.. Zostaje błyskawicznie obalony i zabity przez swojego prymitywnego pomocnika. Edek przejmuje pełną kontrolę nad domem.
Finałowy taniec Edka z wujem Eugeniuszem to jedna z najsłynniejszych scen w polskiej literaturze. Symbolizuje ona ostateczny triumf prymitywizmu nad kulturą i zniewolenie narodu przez system totalitarny.
Podporządkowanie się domowników chamowi ma wymiar głęboko polityczny. Mrożek ukazuje w ten sposób kapitulację polskiej inteligencjiWarstwa społeczna żyjąca z pracy umysłowej, tradycyjnie pełniąca rolę przewodnika narodu. wobec komunistycznych dygnitarzy PRL. Postawę biernej akceptacji terroru idealnie podsumowuje wuj Eugeniusz, deklarując: „Ulegam przemocy, ale w duszy będę nim gardził”.
Rewolucja pożera własne dzieci
Patrząc na dramat przez pryzmat groteskiKategoria estetyczna łącząca w jednym dziele elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem czy absurd z realizmem., można dostrzec w nim precyzyjną analizę mechanizmów rewolucyjnych. Pokolenie Stomila i Eleonory wywołało obyczajowy przewrót. Zniszczyli stare zasady, nie budując w ich miejsce niczego nowego. Ojciec Artura sam przyznaje, że interesowało go wyłącznie łamanie barier.
Ten historyczny eksperyment utorował drogę ludziom z marginesu. Gdy Artur decyduje się na siłową kontrrewolucjęDziałania zmierzające do obalenia skutków rewolucji i przywrócenia dawnego porządku., ginie z rąk głównego beneficjenta nowej epoki. Edek nie potrzebuje ideologii – wystarczy mu naga siła fizyczna i cios w plecy.
Artur uosabia tragizm człowieka XX wieku. Zmaga się z filozoficzną pustką, nie godzi się na upadek obyczajów, ale jego desperacka próba naprawy świata kończy się katastrofą.