Tango jako groteska
Dramat Sławomira Mrożka wykorzystuje mechanizmy groteski, aby ukazać absurd świata pozbawionego jakichkolwiek zasad i tradycji. Odwrócenie ról społecznych oraz przerysowanie postaci służą zdemaskowaniu pułapek absolutnej wolności. Utwór udowadnia, że z chaosu i anarchii nieuchronnie rodzi się brutalny dyktat siły.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Świat na opak, czyli anatomia absurdu
Sławomir Mrożek zbudował rzeczywistość swojego dramatu na fundamencie groteskiKategoria estetyczna łącząca sprzeczności: komizm z tragizmem, absurd z logiką, styl wysoki z niskim.. Mieszkanie Stomila i Eleonory to przestrzeń pozbawiona logiki, zdrowego rozsądku i elementarnego porządku. Całkowite przemieszanie pojęć jest tu wszechobecne - nic nie funkcjonuje tak, jak powinno. Komizm i absurd, uzyskane dzięki zastosowaniu licznych karykatur, wywołują uśmiech, ale szybko ustępują miejsca gorzkiej refleksji.
Badaczka literatury współczesnej Anna Nasiłowska trafnie diagnozuje ten zabieg:
Groteska Mrożka nigdy nie była wyłącznie awangardowymZespół tendencji w sztuce XX wieku odrzucających dotychczasowe style i poszukujących nowatorskich form wyrazu. eksperymentem – miała swój początek w rzeczywistości, stanowiła jej skrótowy wyraz, rozwinięcie zaobserwowanych tendencji. Była to jednak refleksja pogłębiona, jej sensu nie da się sprowadzić do politycznej kpiny.
Z kolei Ewa Wiegandt precyzuje, jakie dokładnie mechanizmy napędzają mrożkowski humor. To przede wszystkim budowanie świata na opak, paradoksalnego i przeczącego zdrowemu rozsądkowi. Mrożek zderza sytuacje śmiertelnie poważne z komicznymi dialogami, a style wysokie miesza z niskimi - doskonałym przykładem jest biblijna stylizacja wypowiedzi Artura w III akcie, która zderza się z potoczną, wulgarną mową Edka.
Bohaterowie w krzywym zwierciadle
Postaci dramatu to chodzące zaprzeczenia swoich naturalnych ról społecznych. Artur, młody student, zachowuje się jak zgorzkniały starzec walczący o konserwatywne wartości. Jego babcia Eugenia przypomina zbuntowaną nastolatkę, a ojciec Stomil to potężny mężczyzna, który od lat nie zdejmuje rozpiętej piżamy w imię buntu przeciwko konwencjom. Matka, Eleonora, otwarcie i bez zażenowania przyznaje się synowi do sypiania z prymitywnym Edkiem.
Mrożek w genialny sposób odwrócił tradycyjny motyw konfliktu pokoleń. Zazwyczaj to młodzi buntują się przeciwko skostniałym zasadom starszych. W „Tangu” pokolenie rodziców i dziadków to awangardowi buntownicy, a młody Artur desperacko walczy o przywrócenie starych, rygorystycznych norm - ślubu, konwencji i porządku.
Te przerysowane sylwetki generują lawinę absurdalnych sytuacji. Artur, próbując wymusić na babci powagę i szacunek do śmierci, każe jej położyć się na katafalkuPodwyższenie, na którym stawia się trumnę z ciałem zmarłego podczas uroczystości pogrzebowych.. Edek żłopie piwo i ogrywa w karty przedstawicieli inteligencjiWarstwa społeczna żyjąca z pracy umysłowej, tradycyjnie pełniąca rolę przewodnika narodu., a w finale wuj Eugeniusz tańczy z tym samym prostackim intruzem tytułowe tango.
Niewolnicy absolutnej swobody
Groteska u Mrożka nigdy nie służy wyłącznie pustej rozrywce. Pod warstwą absurdu kryje się brutalna diagnoza problemu wolności. Utwór funkcjonuje jako przepowiednia o katastrofalnych konsekwencjach odrzucenia wszelkich granic. Mieszkańcy domu Stomila od dziesięcioleci żyli w myśl zasady, że brak norm stał się normą. Ten paradoks doprowadził do sytuacji, w której bohaterowie stali się niewolnikami własnej, nieograniczonej swobody.
Powrót do stanu sprzed obyczajowej rewolucji okazał się niemożliwy. Artur, jako jedyny dostrzegający postępujący rozkład rodziny, rzuca oskarżenie:
Zatruliście tą swoją wolnością pokolenia w przód i wstecz.
Całkowita wolność zniszczyła więzi. Babcia Eugenia całymi dniami rżnie w karty, zamiast pełnić funkcję strażniczki tradycji. Stomil usprawiedliwia zdrady żony wyświechtanym frazesem: Swoboda seksualna to pierwszy warunek wolności człowieka. W rzeczywistości ojciec Artura zżerany jest przez zazdrość. Przyznanie się do naturalnych ludzkich uczuć uznałby jednak za zdradę swoich awangardowych ideałów.
Od anarchii do dyktatury
Najmroczniejsze przesłanie utworu ujawnia się w finale. Z nadmiaru wolności i odrzucenia formy rodzi się anarchia, która tworzy idealną próżnię dla totalitaryzmuSystem rządów, w którym władza kontroluje wszystkie dziedziny życia społecznego i prywatnego obywateli, oparty na terrorze.. Edek nie potrzebuje ideologii ani wyższych wartości. Wystarczy mu naga siła fizyczna.
Zabójstwo Artura przez Edka to ostateczny, makabryczny przejaw „swobody” prymitywnego chama. Ustalając rządy silnej ręki, Edek jednym gestem odbiera wszystkim domownikom ich wywalczoną wolność. Nikt nie protestuje, bo inteligencja pozbawiona zasad jest całkowicie bezbronna wobec brutalnej siły. Mrożek nie pozostawia złudzeń: zaniechanie wszelkich norm i kult absolutnej wolności jednostki prowadzą prosto do chaosu. A na ten chaos zawsze czeka ktoś, kto opanuje go twardym butem.