Folklor w Chłopach

Encyklopedia wiejskiego życia

Dzieło Reymonta jest również nieporównanym studium folkloru polskiego. Zawarty na jego kartach drobiazgowy opis obyczajów i zabaw ludowych sprawił, że dla wielu czytelników są „Chłopi” nade wszystko pełną uroku, ale i konkretnej wiedzy encyklopedią kultury ludowej. Krytyka literacka od samego początku zwracała uwagę na wręcz unikalny charakter tej powieści jako właśnie dokumentu folklorystycznego. (Franciszek Ziejka)

Powieść stanowi precyzyjny zapis codzienności mieszkańców Lipiec. Reymont z fotograficzną dokładnością odtworzył wygląd chłopskich chałup, tradycyjne stroje oraz narzędzia rolnicze używane na przełomie XIX i XX wieku.

Język, przysłowia i ludowa mądrość

Bohaterowie posługują się specyficznym językiem, gęsto przetykanym tradycyjnymi sentencjami i przysłowiami. DialektyzacjaCelowe stylizowanie języka utworu na gwarę, aby oddać lokalny koloryt i uwiarygodnić postacie. w powieści nie polega na wiernym kopiowaniu jednej konkretnej gwary, ale na stworzeniu uniwersalnego języka chłopskiego. Wypowiedzi postaci odzwierciedlają ich mentalność i sposób postrzegania świata. Reymont chętnie cytuje w tekście obiegowe mądrości:

Powiadają, że Pan Jezus dał kobiecie ino pół duszy i musi być to prawda... a drugą połówkę diabeł miał narządzić...

Dobra żona głowy mężowej korona.

Skoro człowiek łąkę kosi, leda baba deszcz uprosi.

Bajania i wiejscy gawędziarze

Ogromną rolę w przekazywaniu folkloru odgrywają wędrowni i miejscowi gawędziarze. Roch pełni w Lipcach funkcję wędrownego mędrca i autorytetu moralnego. To z jego ust płyną apokryfyTekst nawiązujący tematycznie do Biblii, ale nieuznany przez Kościół za natchniony i kanoniczny. – ludowe opowieści o życiu Pana Jezusa, w tym znana przypowieść o dzikim psie. Zupełnie inny rodzaj twórczości ludowej reprezentuje Jagustynka. Słynie z ostrego języka, złośliwości i bezlitosnego wyśmiewania sąsiadów. W swoich wypowiedziach często sięga po rymowanki i żartobliwe przyśpiewki:

Pan Bóg stworzył byka.
I byk był.
A chłop wziął kozika,
Urznął mu u dołu
I stworzył wołu-
...i wół jest!

Obrzędy i rytuały

Najbardziej spektakularnym obrazem kultury ludowej w powieści są opisy tradycyjnych obrzędów. Małżeństwo Macieja Boryny i Jagny Paczesiównej staje się pretekstem do drobiazgowego zrelacjonowania chłopskiego wesela. Reymont krok po kroku opisuje kolejne etapy tego rytuału:

• Dziewosłęby – oficjalne posyłanie swatów z wódką do domu panny młodej.
• Wykupiny – żartobliwe targowanie się o pannę młodą, porównywaną do jałówki.
• Oczepiny – uroczyste zdjęcie wianka i założenie czepca, symbolizujące przejście w stan małżeński.
• Przenosiny – przeprowadzka żony z dobytkiem do chałupy męża.

Samo wesele to także czas żywiołowych tańców i tradycyjnych zabaw, takich jak „chodzi lisek koło drogi”. Rytm tych uroczystości wyznacza naturalny porządek życia gromady, nierozerwalnie związany z porami roku i kalendarzem liturgicznym.