Chłopi - problem gatunku
Władysław Reymont nadał swojemu dziełu podtytuł powieści współczesnej, jednak badacze literatury najczęściej określają je mianem epopei chłopskiej. Utwór łączy w sobie cechy klasycznego eposu, powieści realistycznej oraz wnikliwego studium psychologicznego. Ta wielogatunkowość pozwala ukazać życie gromady lipieckiej w sposób monumentalny i uniwersalny.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Powieść współczesna czy epopeja?
Władysław Reymont opatrzył Chłopów podtytułem „powieść współczesna”. Szybko okazało się, że ramy zwykłej powieści realistycznej są zbyt ciasne dla tak rozbudowanego dzieła. Literaturoznawcy zgodnie wskazują na silne związki utworu z epopejąGłówny gatunek epiki do czasów powstania powieści, ukazujący losy narodu lub grupy społecznej na tle przełomowych wydarzeń historycznych.. Pisarz stworzył szeroką panoramę życia wsi na przełomie XIX i XX wieku. Ukazał społeczność w kluczowym momencie – podczas budzenia się jej świadomości klasowej i narodowej.
Cechy eposu w „Chłopach”
Z klasycznego eposu autor zaczerpnął szereg sprawdzonych rozwiązań literackich. Najważniejszym z nich jest wprowadzenie bohatera zbiorowego. Gromada lipiecka działa tu jako jeden organizm, połączony wspólnymi prawami, tradycją i rytmem natury.
Inne wyznaczniki epopei obecne w powieści to:
- Szczegółowe opisy – Reymont drobiazgowo przedstawia przedmioty, stroje, obrzędy i krajobrazy. Pełnią one często funkcję retardacyjnąCelowe zwolnienie lub zatrzymanie akcji utworu, najczęściej poprzez rozbudowane opisy, budujące napięcie przed ważnym wydarzeniem..
- Homeryckie opisy walk – słynna bitwa o las przypomina starcia starożytnych herosów. Pisarz stosuje tu charakterystyczne zbliżenia na pojedynki przywódców, od których zależy wynik całego starcia.
- Wielowątkowość – rozgałęziona akcja pozwala spojrzeć na bohaterów i sytuacje z wielu perspektyw.
- Elementy ludowości i fantastyki – wierzenia, gusła i legendy przenikają się z realistyczną codziennością chłopów.
Bitwa o las między chłopami z Lipiec a dworem to bezpośrednie nawiązanie do starć z Iliady Homera. Maciej Boryna walczący w obronie chłopskiego mienia urasta w tej scenie do rangi mitycznego herosa, a jego zranienie staje się punktem zwrotnym dla całej społeczności.
Powieść społeczna i studium psychologiczne
Zamknięcie Chłopów wyłącznie w szufladce z napisem „epopeja” zubaża to dzieło. Utwór Reymonta to świetnie zrealizowana powieść społeczna i narodowa. Pisarz dokumentuje folklor, obyczaje oraz religijność polskiego ludu z dokładnością etnografa.
Równocześnie mamy do czynienia z głębokim studium psychologicznym, co idealnie wpisywało się w literackie trendy Młodej PolskiEpoka w literaturze i sztuce polskiej (1890-1918), charakteryzująca się m.in. zainteresowaniem psychologią, chłopomanią oraz symbolizmem.. Na tle gromady wyraźnie zarysowują się silne indywidualności. Maciej Boryna, Antek, Jagna i Hanka to postaci z krwi i kości. Targają nimi potężne namiętności, ambicje i wewnętrzne konflikty. Ich dramaty rozgrywają się niezależnie od rytmu pór roku, nadając powieści uniwersalny wymiar.
Synteza wiedzy o wsi
Wielość gatunków i konwencji literackich w Chłopach służy jednemu celowi – stworzeniu kompletnego obrazu świata. Historyk literatury Franciszek Ziejka trafnie podsumowuje ten gatunkowy synkretyzm:
Jedno jest pewne: stworzył Reymont powieść, którą można uznać za syntezę wiedzy o wsi polskiej, a także wsi w ogóle.