Język „Chłopów”
Władysław Reymont w „Chłopach” nie skopiował autentycznej gwary, lecz stworzył własny, unikalny język literacki. Pisarz połączył elementy dialektu łowickiego z archaizmami i podniosłym stylem biblijnym, nadając chłopskiej mowie rangę uniwersalnego eposu. Zastosowana w powieści dialektyzacja obejmuje zarówno warstwę fonetyczną, jak i morfologiczną, a jej natężenie zmienia się w zależności od tego, czy przemawia narrator, czy bohaterowie.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Sztuczna gminność, czyli autorska gwara Reymonta
Język powieści od lat fascynuje językoznawców i historyków literatury. Reymont nie przeniósł na karty książki czystej gwary łowickiej. Zamiast tego stworzył całkowicie nowy, literacki konstrukt, idealnie dopasowany do potrzeb epopei. Słownictwo gwarowe dominuje w dynamicznych dialogach postaci. W partiach narracyjnych i opisach przyrody pisarz dawkował je znacznie ostrożniej, łącząc z poetycką polszczyzną.
Józef Weyssenhoff, recenzując powieść tuż po jej wydaniu, trafnie uchwycił ten zabieg:
Kapitalnym pomysłem Reymonta w „Chłopach” jest stworzenie sobie udzielnego języka, zastosowanego do przedmiotu. Chłopi mówią z chłopska, a nawet narzeczem mazursko-łowickim. Autor jednak przemawia od siebie nie zwykłą, górną polszczyzną, lecz mową ułożoną ad hoc, wzorowaną na mowie włościan, nieskończenie tylko obfitszą, wzbogaconą zwrotami z innych stron kraju, nawet archaizmami, z trafnym smakiem wznowionymi. Nie jest to narzecze „księżaków”Etnograficzna nazwa mieszkańców dawnego Księstwa Łowickiego, wyróżniających się bogatym folklorem i strojami., lecz piękna, poetyczna, giętka mowa polska, nasiąknięta sztuczną gminnością, która sprawia złudzenie, że autor jest idealnie wydoskonalonym chłopem.
Jak brzmią Lipce? Fonetyka i morfologia
Badacz literatury Franciszek Ziejka udowodnił, że dialektyzacjaCelowe wprowadzanie do języka literackiego elementów gwary lub dialektu w celu stylizacji. w „Chłopach” przenika wszystkie warstwy tekstu. Pisarz konsekwentnie modyfikował brzmienie i budowę słów, aby oddać wiejski charakter mowy.
- Zmiany fonetyczne (brzmieniowe): Reymont stosował prejotację (dodawanie „j” na początku wyrazów, np. Jantoś, Jewka) oraz przydech (hale zamiast ale). Często mieszał głoski „ch” i „k” (chto zamiast kto) i wprowadzał liczne ściągnięcia ułatwiające szybką wymowę (pódę, pedzieć, trza, ździebko).
- Zmiany morfologiczne (odmiana wyrazów): Charakterystyczne jest używanie form niemęskoosobowych w odniesieniu do mężczyzn (ludzie kochane, braty rodzone). Młodsi bohaterowie zwracają się do starszych, używając pluralis maiestaticusLiczba mnoga używana w celu wyrażenia szacunku do pojedynczej osoby, np. „ojciec powiedzieli”. (ociec mówili, matula idą). W drugiej osobie liczby mnogiej króluje gwarowa końcówka -ta (lećta, choćta), a w czasie przeszłym pojawia się archaiczna, niekonsekwentnie stosowana końcówka -ch (byłech).
Narrator w „Chłopach” przyjmuje potrójną rolę. Czasem jest stylizowanym na wiejskiego gadułę opowiadaczem (używa gwary), czasem realistycznym obserwatorem, a w momentach opisów przyrody zmienia się w młodopolskiego poetę, posługującego się wyszukanym, impresjonistycznym językiem.
Biblijny patos i ludowa mądrość
Sama gwara nie wystarczyłaby do stworzenia epopei. Reymont sięgnął po narzędzia znane z tekstów sakralnych. Wprowadził do narracji inwersje (szyk przestawny), powtórzenia oraz paralelizmy składniowePowtarzanie zdań o takiej samej lub bardzo podobnej budowie, nadające tekstowi wyraźny rytm.. Te zabiegi nadały chłopskiej codzienności dostojeństwo i podniosły, wręcz biblijny rytm.
Aby zakorzenić akcję w nieokreślonej, mitycznej przeszłości, pisarz gęsto wplatał w wypowiedzi bohaterów przysłowia, sentencje i porzekadła. Ludowa mądrość stała się naturalnym komentarzem do toczących się wydarzeń, budując wrażenie uniwersalności i dawności opisywanego świata.