Naturalizm w "Chłopach"
Władysław Reymont wykorzystał założenia naturalizmu do stworzenia brutalnie szczerego i biologicznie uwarunkowanego obrazu życia gromady wiejskiej. Pisarz potraktował literaturę jak narzędzie badawcze, dokumentując z niezwykłą precyzją obrzędy, walkę o byt oraz fizjologię mieszkańców Lipiec. Elementy tej poetyki, choć wyraźne w drastycznych scenach i determinizmie postaci, stanowią jedynie część szerszej, wielowymiarowej koncepcji artystycznej powieści.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Zola i naukowe podejście do literatury
Głównym teoretykiem naturalizmu był francuski pisarz Emil Zola. Traktował on literaturę niemal jak dziedzinę nauki, która ma badać i opisywać mechanizmy rządzące ludzkim życiem. Zgodnie z jego słynną definicją:
Dzieło sztuki jest tylko skrawkiem natury widzianym przez pryzmat temperamentu.
Artysta miał być obiektywnym badaczem rzeczywistości. Powieść naturalistyczna opierała się na dwóch fundamentach. Pierwszym był dokumentalizm. Pisarz stawał się faktografemTwórca opierający swoje dzieło na ścisłym, dokumentalnym zapisie autentycznych wydarzeń i realiów., a jego dzieło służyło poznaniu świata. Drugim filarem był determinizm. Zakładał on, że człowiek nie ma wolnej woli. Jego losem kierują twarde prawa biologii, popędy oraz środowisko społeczne, w którym dorasta.
Fizjologia i brutalna prawda
Naturalizmu nie należy mylić z prostym zamiłowaniem do brzydoty. Obecność brutalnych scen, chorób czy opisów ludzkiej fizjologii wynikała z chęci pokazania pełnej prawdy o człowieku. Pisarze tego nurtu interesowali się zjawiskami patologicznymi, ponieważ obnażały one zwierzęcą naturę ukrytą pod maską kultury i konwenansów.
Lipce jako biologiczny organizm
Reymont przeniósł te założenia na polski grunt. W Chłopach ukazał świat przefiltrowany przez własną wrażliwość, ale zachował przy tym chłodne oko obserwatora. Precyzyjnie opisał ludowe obrzędy, codzienne prace i zwyczaje. Już samo uczynienie głównym bohaterem całej gromadyWiejska społeczność traktowana jako jeden, spójny organizm, połączony wspólnymi prawami i tradycją., a nie jednostki, wpisuje się w naturalistyczne postrzeganie społeczeństwa jako wielkiego organizmu.
Najsilniej w powieści wybrzmiewa koncepcja deterministyczna. Życiem mieszkańców Lipiec nie kierują wzniosłe ideały. Rządzi nimi konieczność walki o byt, głód ziemi i potężne instynkty. Zachowanie bohaterów wypływa wprost z uwarunkowań biologicznych i społecznych.
Sztandarowym przykładem naturalizmu w Chłopach jest scena agonii i śmierci parobka Kuby Sochy. Reymont nie szczędzi drastycznych szczegółów, opisując, jak bohater samodzielnie odcina sobie nogę, by powstrzymać gangrenę. To brutalne studium bólu i fizjologii, pozbawione jakiegokolwiek upiększania.
Chłopi są nierozerwalnie związani z naturą. Zmiany pór roku dyktują nie tylko rytm prac polowych. Wpływają bezpośrednio na nastrój, popędy i samopoczucie ludzi. Zimą wieś zapada w letarg, wiosną budzi się do życia i pożądania.
Narzędzie, a nie cel
Elementy naturalistyczne w Chłopach zostały całkowicie podporządkowane ogólnej koncepcji dzieła. Reymont używa ich jako narzędzia do budowania realizmu, ale nie zamyka się w sztywnych ramach jednego prądu. Powieść łączy w sobie również cechy impresjonizmuKierunek w sztuce polegający na utrwalaniu ulotnych, subiektywnych wrażeń i nastrojów chwili. oraz symbolizmu, tworząc uniwersalną epopeję chłopską.