Motyw dziecka i jego krzywdy

Motyw w skrócie

Motyw dziecka skrzywdzonego przez los i społeczeństwo to serce noweli Sienkiewicza. Janko to chłopiec z ubogiej wsi, wychowujący się bez ojca, w biedzie, która nie zostawia miejsca na marzenia. Jest wątły, blady, ledwo żywy - sam narrator opisuje go jako kogoś, kto wygląda, jakby przyszedł na świat tylko po to, żeby z niego odejść. A jednak w tym kruchym ciele mieszka ogromna wrażliwość muzyczna: Janko słyszy muzykę wszędzie - w szumie lasu, bzyczeniu owadów, skrzypaniu wiatru w deskach chaty.

Matka Janka kocha syna, ale jej miłość jest bezsilna wobec biedy i choroby. Nie rozumie jego talentu - widzi w muzycznej obsesji dziecka raczej dziwactwo niż dar. Kiedy synek prosi o skrzypce, słyszy odmowę: nie ma pieniędzy, nie ma sensu, trzeba myśleć o chlebie. Państwo z dworu, w których stajni wisi piękny instrument, żyją w innym świecie - tak daleko od rzeczywistości chłopskiego dziecka, że nawet nie zdają sobie sprawy, ile kosztuje ich obojętność. Stójkowy Stach, który wydaje Janka na chłostę, nie jest potworem - jest trybikiem w machinie systemu, który nie przewiduje dla takich dzieci żadnej przyszłości.

Jak motyw się przejawia?

Dziecko, którego świat nie chce słyszeć

Już od pierwszych stron noweli Sienkiewicz buduje obraz dziecka istniejącego na marginesie. Janko nie chodzi do szkoły, nie ma zabawek, nie ma nikogo, kto opiekowałby się jego rozwojem. Błąka się po polach i lasach, słuchając dźwięków, które dla reszty wsi są niezauważalne. Konstruuje prymitywne instrumenty z patyczków i końskiego włosia - bo nie ma innych. Jego talent nie dostaje żadnej szansy, żeby się rozwinąć. To krzywda podwójna: nie tylko bieda materialna, ale też całkowita niewidzialność. Nikt w tej wsi nie zadaje sobie pytania, co tak naprawdę kryje się w tym milczącym, dziwnym dziecku.

Noc w stajni i jej konsekwencje

Kulminacja historii rozgrywa się, gdy Janko zakrada się nocą do dworskiej stajni, żeby dotknąć wiszących tam skrzypiec. Nie kradnie - chce tylko poczuć pod palcami prawdziwy instrument. Zostaje jednak złapany i potraktowany jak złodziej. Sąd, chłosta - kara nieadekwatna do winy, tym bardziej gdy weźmiemy pod uwagę, że winowajcą jest wychudzone, chore dziecko kierowane wyłącznie pragnieniem muzyki. Scena ta odsłania brutalny mechanizm: prawo chroni własność dworu, a nie życie chłopskiego dziecka. Janko nie rozumie, dlaczego dotknięcie skrzypiec jest zbrodnią. I w tej niewinności tkwi cały tragizm sytuacji.

Śmierć pod płotem

Pobity Janko wraca do domu i umiera. Scena śmierci jest u Sienkiewicza celowo stonowana - bez dramatycznych gestów, bez głośnego płaczu. Chłopiec odchodzi cicho, tak jak żył. W chwili konania zdaje się jeszcze słyszeć muzykę - narrator sugeruje, że gdzieś daleko grają skrzypce, a Janko uśmiecha się. To jeden z najbardziej przejmujących obrazów w polskiej literaturze pozytywizmu: dziecko, któremu życie nie dało nic, umiera z muzyką w głowie. Krzywda dopełnia się ostatecznie - talent ginie razem z człowiekiem, zanim zdążył cokolwiek powiedzieć światu.

Funkcja motywu

Sienkiewicz używa motywu skrzywdzonego dziecka jako narzędzia oskarżenia. Janko to nie tylko jednostkowa tragedia - to argument w debacie o niesprawiedliwości społecznej, którą pozytywizm stawiał w centrum swojej wrażliwości. Pisarz celowo wybiera dziecko jako bohatera, bo dziecko jest bezbronne, niewinne i pozbawione możliwości obrony. Jeśli taki system niszczy dzieci - system jest zły. Nie ma tu miejsca na relatywizm.

Motyw pełni też funkcję emocjonalną: zmusza czytelnika do empatii, której nie mógłby odmówić. Trudno pozostać obojętnym wobec chłopca, który umiera dlatego, że chciał zagrać. Sienkiewicz wie, że to najkrótsza droga do sumienia odbiorcy - krótszy niż jakikolwiek traktat społeczny. Dlatego nowela, mimo że kończy się śmiercią, nie zostawia po sobie pustki, lecz dyskomfort. I o to właśnie chodzi.