Treny - wiadomości wstępne
Cykl dziewiętnastu utworów Jana Kochanowskiego z 1580 roku to pierwszy w polskiej literaturze zbiór trenów. Poeta zadedykował go zmarłej córce Urszuli, łamiąc antyczną zasadę pisania pieśni żałobnych wyłącznie dla wybitnych wodzów i mężów stanu. Dzieło stanowi poetycki zapis głębokiego kryzysu renesansowego światopoglądu oraz załamania stoickiej filozofii.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Gatunek i jego antyczne korzenie
Według „Słownika terminów literackich” trenUtwór liryczny o charakterze żałobnym, wyrażający żal po zmarłym oraz wysławiający jego cnoty. to utwór poetycki o tonie elegijnym. Służy wspomnieniu osoby zmarłej oraz rozpamiętywaniu jej zalet. Gatunek narodził się w starożytności. Tworzyli w nim między innymi OwidiuszRzymski poeta epoki augustowskiej, autor m.in. „Przemian” i elegii wygnańczych. i PindarStarożytny poeta grecki, twórca liryki chóralnej, znany z pieśni pochwalnych i żałobnych.. W antyku pieśni żałobne rezerwowano dla osób dostojnych: królów, mędrców czy bohaterów wojennych.
Jan Kochanowski wprowadził ten gatunek do literatury polskiej. Zrobił to jednak po swojemu. Zamiast opiewać wielkiego władcę, poświęcił cykl utworów zmarłej, małej córce. W późniejszych epokach śladem czarnoleskiego poety poszli inni twórcy. Podobne cykle żałobne stworzyli KniaźninPolski poeta okresu oświecenia. Po śmierci żony napisał cykl „Żale Orfeusza”., Juliusz Słowacki oraz BroniewskiPoeta XX wieku. Po tragicznej śmierci córki Joanny stworzył cykl wierszy „Anka”..
Okoliczności powstania i upadek renesansowych ideałów
Treny wydano w 1580 roku. Powstały po nagłej śmierci ukochanej córki poety, Urszuli. Osobista tragedia całkowicie zrujnowała dotychczasowy obraz świata Kochanowskiego.
Misternie budowana w Pieśniach i Fraszkach filozofia stoickaAntyczna doktryna zalecająca zachowanie spokoju i równowagi ducha niezależnie od okoliczności życiowych. okazała się bezradna wobec prawdziwego cierpienia. Humanistyczne prawdy, którym poeta poświęcił życie, w obliczu dramatu stały się pustymi frazesami. Kochanowski drwi z własnej mądrości. Przestaje wierzyć, że światem pełnym łez i umierających dzieci rządzi dobry, sprawiedliwy Bóg.
Śmierć zrównuje mędrca z głupcem. W Trenie XI zdesperowany ojciec wykrzykuje:
Fraszka cnota!
Poeta traci wiarę, że prawe życie ochroni go przed złym losem. Pogoń za wiedzą i „poczciwą sławą” jawi się nagle jako groteskowa ułuda.
W „Trenach” następuje całkowite odwrócenie ról znanych z antyku. Główną bohaterką cyklu wcale nie jest zmarła Urszula. Na pierwszy plan wysuwa się sam Kochanowski – cierpiący ojciec. To jego ból, wątpliwości i psychologiczna walka z rozpaczą stanowią oś całego dzieła.
Architektura cyklu
Zbiór obejmuje 19 utworów. Łączy je postać zmarłej dziewczynki oraz osoba podmiotu lirycznegoFikcyjna osoba mówiąca w utworze poetyckim, przekazująca swoje przeżycia i refleksje. – samego autora.
Cykl opiera się na gradacjiŚrodek stylistyczny polegający na uszeregowaniu słów lub zjawisk według stopnia ich nasilenia (rosnąco lub malejąco).. Uczucia, przeżycia i oceny stopniowo przybierają na sile. Najbardziej dramatyczny, buntowniczy charakter mają wiersze ze środka zbioru, zwłaszcza treny IX, X i XI.
Klasyczny tren antyczny posiadał ściśle określoną budowę wewnętrzną. Składał się z pięciu elementów:
- pochwały cnót zmarłego,
- ubolewania nad wielkością straty,
- żalu po śmierci,
- pocieszenia,
- pouczenia.
Kochanowski rozbił ten schemat na cały cykl. Dwa pierwsze utwory to wybuch bólu. Kolejne przynoszą narastającą rozpacz i bunt przeciwko Bogu oraz Mądrości (kulminacja w trenach IX i X). Ostatnie wiersze przynoszą powolne ukojenie, pogodzenie z losem i próbę odbudowania zrujnowanej harmonii.
Przełamanie konwencji według Miłosza
Czesław Miłosz zauważył, że wielu współczesnych Kochanowskiemu było wręcz zgorszonych Trenami. Szokował ich śmiały, niemal ekshibicjonistyczny opis bólu po stracie dziecka.
Polski noblista uznał jednak, że to właśnie owo złamanie tabu świadczy o potędze dzieła. Kochanowski zachował antyczną konwencję, ale wypełnił ją skrajnie osobistym, żywym doświadczeniem. Stworzył tekst wyjątkowy w skali literatury światowej. Zamiast chłodnego pomnika dla zmarłej, zostawił po sobie wstrząsające studium psychologii żałoby.