Funkcja katharsis w „Królu Edypie”
Pojęcie katharsis stanowi fundament antycznej tragedii, a jego najdoskonalszą realizację odnajdujemy w losach tebańskiego władcy. Arystoteles oparł swoją teorię oczyszczenia przez litość i trwogę właśnie na konstrukcji dramatu Sofoklesa. Tragiczna historia Edypa, który nieświadomie popełnia zbrodnie, do dziś służy jako wzorzec budowania napięcia emocjonalnego u odbiorcy.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Oczyszczenie przez litość i trwogę
Greckie słowo katharsisZ greckiego „oczyszczenie”; wyzwolenie z negatywnych emocji poprzez głębokie przeżycie sztuki. oznacza dosłownie oczyszczenie. W teatrze starożytnym celem przedstawienia było wywołanie u widza potężnego wstrząsu emocjonalnego. Odbiorca miał osiągnąć stan wewnętrznej równowagi po obejrzeniu sztuki. Warunkiem koniecznym do tego było wzbudzenie dwóch konkretnych uczuć: litości oraz trwogi.
Arystoteles opisał zasadę katharsis w swoim traktacie „Poetyka”. Filozof nie wymyślił jednak tych reguł z niczego – wyciągnął je z analizy istniejących już dzieł. Głównym wzorcem i ideałem tragedii był dla niego właśnie „Król Edyp” Sofoklesa.
Jaki musi być bohater tragiczny?
Arystoteles precyzyjnie określił cechy postaci, której losy mogą wywołać katharsis. Bohater nie może być ani nieskazitelnym ideałem, ani pospolitym zbrodniarzem.
„By wywołać litość, bohater powinien nie być ani ideałem, ani pospolitym łotrem (gdyby był ideałem, jego niezawinione cierpienie wzbudzałoby raczej złość; natomiast gdyby był łotrem, to dziejąca mu się krzywda wywoływałaby radość wśród publiczności)”
- W. Rzehak, „Sofokles. Król Edyp”, Kraków 2006, s. 72.
Najsilniejsze emocje budzi człowiek przeciętny. Widz musi wierzyć, że sytuacja na scenie jest prawdopodobna. Tylko wtedy pojawia się trwoga – podświadomy strach, że podobny los mógłby spotkać każdego z nas. Narastające napięcie znajduje swoje ujście w punkcie kulminacyjnym dramatu.
Mechanizm wstrząsu w „Królu Edypie”
Konstrukcja dzieła Sofoklesa to mistrzowski mechanizm wywoływania emocji. Autor stworzył tragedię analitycznąTyp dramatu, w którym główne wydarzenia rozegrały się przed rozpoczęciem akcji, a fabuła polega na stopniowym odkrywaniu prawdy.. Edyp nie przechodzi dynamicznej przemiany charakteru. Zmienia się wyłącznie jego wiedza o sobie samym. Krok po kroku odkrywa mroczne tajemnice z przeszłości. Zbiegi okoliczności, na które nie ma żadnego wpływu, bezpowrotnie niszczą jego życie.
Prawdziwe katharsis następuje w momencie ostatecznego rozpoznania. Do władcy Teb dociera, że nieświadomie wypełnił przepowiednię. Zabił ojca i dzieli łoże z własną matką. Reakcja jest natychmiastowa i brutalna. Edyp oślepia się, a Jokasta odbiera sobie życie.
Dlaczego los Edypa przeraża?
Finałowe sceny budzą w odbiorcy potężną litość. Edyp ponosi straszliwą karę za zbrodnie, których dokonał w całkowitej nieświadomości. Nie był postacią krystaliczną. Miał porywczy charakter – z błahego powodu wdał się w krwawą bójkę na rozstaju dróg. Z drugiej strony dał się poznać jako sprawiedliwy i troskliwy król Teb.
Te sprzeczności czynią z niego człowieka z krwi i kości. Widz odczuwa trwogę, patrząc na upadek potężnego władcy, zniszczonego przez fatumW wierzeniach starożytnych Greków nieodwołalne przeznaczenie, nieszczęśliwy los, przed którym nie można uciec.. Historia Edypa zmuszała starożytnych do bolesnej refleksji nad ludzką bezsilnością wobec wyroków losu.