Młoda Polska - nazwy, ramy czasowe, podział epoki
Młoda Polska to epoka literacka trwająca od 1891 do 1918 roku, stanowiąca radykalne odcięcie od pozytywistycznych ideałów. Jej różnorodne nazwy, takie jak modernizm czy neoromantyzm, oddają skomplikowany charakter ówczesnej sztuki, czerpiącej z pesymizmu i buntu. Wewnętrzny podział tego trzydziestoletniego okresu ukazuje ewolucję od skrajnej apatii po literaturę silnie zaangażowaną w sprawy narodowe.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Ramy czasowe i wydarzenia graniczne
Epoka obejmuje niemal trzydzieści lat. Sytuuje się między upadkiem ideałów pozytywizmu a wybuchem radości z odzyskanej wolności. Przełom modernistycznyZmiana paradygmatu w kulturze europejskiej pod koniec XIX wieku, odrzucająca racjonalizm na rzecz intuicji i emocji. przyniósł całkowitą zmianę myślenia o roli artysty i literatury.
- 1891Początek epoki
Wydanie pierwszego tomu „Poezji” Kazimierza Przerwy-Tetmajera, wprowadzającego nowe, dekadenckie tony.
- 1918Koniec epoki
Odzyskanie przez Polskę niepodległości - historyczna cezura zamykająca czas zaborów.
Wewnętrzny podział Młodej Polski
Trzy dekady trwania epoki charakteryzowały się dużą dynamiką zmian. Badacze literatury dzielą ten czas na trzy wyraźne fazy.
Faza pierwsza (1890-1900) to czas krystalizacji programu i dominacji poezji. Twórcy tacy jak Zenon Przesmycki (Miriam) czy Stanisław Przybyszewski głosili skrajny estetyzmPogląd uznający piękno za najwyższą wartość, a sztukę za cel sam w sobie, niezależny od moralności.. Równolegle Jan Kasprowicz i Stefan Żeromski podejmowali pierwsze próby pisania literatury uspołecznionej.
Faza druga (1900-1910) przyniosła literaturę mocno zaangażowaną w sprawy kraju. To okres powstawania największych dzieł epoki. Tworzą wtedy Stanisław Wyspiański („Wesele”), Władysław Reymont („Chłopi”) oraz Gabriela Zapolska („Moralność pani Dulskiej”).
Faza trzecia (po 1910 roku) stanowi okres schyłkowy. Pisarze zaczynają rozliczać się z młodopolskim dziedzictwem, a w literaturze pojawiają się zapowiedzi nowych, awangardowych nurtów XX wieku.
Skąd wzięła się nazwa epoki?
Okres po pozytywizmie określa się wieloma terminami, jednak to Młoda Polska przyjęła się najszerzej. Nazwa ta wywodzi się bezpośrednio z cyklu artykułów Artura Górskiego. Zostały one opublikowane w 1898 roku na łamach krakowskiego czasopisma „Życie”.
Teksty Górskiego stanowiły manifest literackiPubliczna deklaracja grupy twórców, zawierająca ich program artystyczny i ideowy. nowego pokolenia. Autor postulował odrodzenie narodu poprzez powrót do ideologii polskiego romantyzmu. Żądał wykreowania zupełnie nowych norm etycznych i estetycznych. Za tym określeniem szybko opowiedzieli się czołowi krytycy, w tym Stanisław Brzozowski.
Przymiotnik „młoda” nie był wyłącznie polskim wymysłem. W całej Europie twórcy buntujący się przeciwko starym porządkom tworzyli podobne formacje. Istniała Młoda Francja, Młode Niemcy, Młoda Belgia czy Młoda Skandynawia. Słowo to symbolizowało świeżość, bunt i kult wybitnej jednostki.
Inne określenia przełomu wieków
Krytycy literaccy i historycy sztuki stosują również inne nazwy, które akcentują konkretne cechy ówczesnej kultury.
Modernizm pochodzi od francuskiego słowa moderne (nowoczesny, współczesny). Termin ten wprowadzili krytycy tacy jak Ignacy Matuszewski. Podkreśla on innowacyjne podejście do świata i bunt przeciwko systemowi wartości poprzedniego pokolenia. Moderniści odrzucali pozytywistyczną pracę u podstawPozytywistyczne hasło wzywające do edukowania i podnoszenia poziomu życia najbiedniejszych warstw społecznych..
Neoromantyzm uwypukla pokrewieństwo epoki z romantyzmem. Badacze tacy jak Julian Krzyżanowski zwracali uwagę na powrót do indywidualizmuPoczucie niezależności i odrębności jednostki, połączone z buntem przeciwko społeczeństwu., subiektywizmu oraz oniryzmuKonwencja literacka polegająca na ukazywaniu rzeczywistości na wzór marzenia sennego, pełnego alogiczności i absurdu.. Twórcy ponownie podjęli temat walki o niepodległość, co widać wyraźnie w dramatach Wyspiańskiego.
Fin-de-siècle to z kolei francuskie określenie oznaczające po prostu „koniec wieku”. Nazwa ta oddaje specyficzną atmosferę schyłkowości, poczucie wyczerpania cywilizacji i lęk przed nadchodzącą katastrofą.
Główne prądy i postawy artystyczne
Młoda Polska to tygiel różnorodnych kierunków w sztuce. Choć często używano ich jako zamienników nazwy całej epoki, w rzeczywistości określają one konkretne techniki twórcze i postawy filozoficzne.
Postawa charakteryzująca się apatią, poczuciem bezsensu istnienia i niewiarą w rozwój cywilizacji. Wynikała z filozofii Schopenhauera. Jej literackim wyrazem jest wiersz Kazimierza Przerwy-Tetmajera „Koniec wieku XIX”, będący poetyckim zapisem absolutnej rezygnacji.
Kierunek zakładający, że prawdziwego bytu nie da się opisać wprost, dlatego należy używać wieloznacznych symboli. Został zapoczątkowany we Francji przez Baudelaire'a i Rimbauda. W polskiej literaturze mistrzowsko posłużył się nim Stanisław Wyspiański w „Weselu” (np. złoty róg, chochoł).
Technika dążąca do uchwycenia ulotnego, chwilowego wrażenia (z fr. impression). W malarstwie zapoczątkował ją Claude Monet. W literaturze polskiej impresjonizm widać w poezji Tetmajera (np. „Melodia mgieł nocnych”), gdzie dominują barwy, dźwięki i zatarte kontury.
Kierunek stawiający na gwałtowne, przerysowane wyrażanie skrajnych emocji - swoisty „krzyk duszy”. Operował kontrastem, brzydotą i deformacją. Widać go wyraźnie w hymnach Jana Kasprowicza (np. „Dies irae”), ukazujących katastroficzną wizję końca świata.
Wszystkie te nurty łączyło jedno naczelne hasło: „sztuka dla sztuki”. Propagował je w Polsce Stanisław Przybyszewski. Oznaczało ono uwolnienie literatury od wszelkich obowiązków społecznych, moralnych czy patriotycznych. Sztuka miała być absolutem, celem samym w sobie, a artysta - kapłanem piękna.