Malarstwo młodopolskie - impresjonizm, symbolizm, ekspresjonizm

Sztuka przełomu wieków odrzuciła realistyczne kopiowanie rzeczywistości. Twórcy szukali nowych form wyrazu dla dekadentyzmuNurt światopoglądowy końca XIX wieku, charakteryzujący się pesymizmem, poczuciem bezsensu istnienia i schyłku kultury., poczucia osamotnienia oraz lęku przed nieskończonością. Płótna z tego okresu stały się przestrzenią sporu między zmysłowością a duchowością człowieka.

Inspiracje płynęły z bardzo różnych źródeł. Malarze chętnie sięgali po sztukę średniowieczną, widząc w niej powrót do mistycznych korzeni, co zaowocowało renesansem witrażu. Ogromny wpływ wywarł kunszt Dalekiego Wschodu, zwłaszcza japońskie drzeworyty. Na polskim gruncie silnie rezonowały motywy ludowe oraz baśniowe.

Natura przestała być tylko tłem. W modernistycznych pejzażach stała się samodzielnym nośnikiem symbolicznych znaczeń. Równie mocno intrygowała artystów skomplikowana psychika człowieka, a w szczególności tajemnicza natura kobieca, która zdominowała dekoracyjną secesjęStyl w sztuce przełomu XIX i XX w., wyróżniający się płynną, falistą linią, asymetrią i bogatą ornamentyką roślinną..

Symbolizm: ukryty sens rzeczywistości

Malarstwo symboliczne postawiło sobie za cel ukazanie problemów duchowych i tego, co wymyka się racjonalnemu poznaniu. Artyści odrzucili dosłowność. Każdy przedmiot na płótnie, poza swoim naturalnym wyglądem, niósł głęboki sens metaforyczny. Twórcy czerpali z filozofii Arthura SchopenhaueraNiemiecki filozof, twórca pesymistycznej koncepcji woli jako ślepego pędu, który przynosi człowiekowi cierpienie. oraz Henriego BergsonaFrancuski filozof, który przeciwstawił intelektowi intuicję i wprowadził pojęcie pędu życiowego (élan vital).. Szukali natchnienia w mitologii, wierzeniach ludowych i kulturach egzotycznych.

Na polskim gruncie niekwestionowanym mistrzem tego nurtu był Jacek Malczewski. Jego Thanatos (1888–1899) czy Hamlet Polski – Portret Aleksandra Wielopolskiego (1903) to kanon rodzimego symbolizmu. Inne ważne dzieła z tego kręgu to:

• Ferdynand Ruszczyc, Bajka zimowa (1904)
• Witold Wojtkiewicz, Fantazja (1906)
• Władysław Podkowiński, Szał uniesień (1894)
• Leon Wyczółkowski, Martwa natura z wazą (1905)
• Józef Chełmoński, Studium do głuszcza (1890)
• Aleksander Gierymski, Opera paryska w nocy (1891) – miejski nokturnObraz przedstawiający scenę nocną, często o nastrojowym, tajemniczym charakterze. o silnym ładunku emocjonalnym.
• Witold Pruszkowski, Krajobraz księżycowy (ok. 1870)

Impresjonizm: malowanie światłem

Nurt ten zainicjowali paryscy studenci w drugiej połowie XIX wieku, uczęszczający do Atelier Gleyre oraz Académie Suisse. Za ojca kierunku uznaje się Claude'a Moneta. Jego płótno Impresja, wschód słońca dało nazwę całej formacji. Impresjoniści, nazywani malarzami światła, zrezygnowali z czerni, operując jasnymi, pastelowymi barwami. Skupili się na oddaniu ulotności chwili i zmienności światła słonecznego.

Polscy malarze szybko podchwycili te innowacje, przenosząc je na rodzime pejzaże. Wybitne przykłady polskiego impresjonizmu to:

• Władysław Podkowiński, Dzieci w ogrodzie (1892)
• Jan Stanisławski, Ule na Ukrainie (1895) oraz Bodiaki pod słońce (ok. 1895)
• Leon Wyczółkowski, Kopanie buraków I (1893) i Orka na Ukrainie (1892)

Ekspresjonizm: krzyk duszy

Ekspresjonizm odrzucił estetyzację na rzecz brutalnej prawdy o ludzkich emocjach. Twórcy stosowali zamaszyste pociągnięcia pędzla, aktywną fakturęSposób ukształtowania powierzchni obrazu, wynikający z techniki nakładania farby (np. gładka, chropowata, gruba). i sugestywne, często kontrastowe kolory. Forma uległa lapidarności, a celowa deformacja prowadziła nierzadko do antyestetyzmuCelowe wprowadzenie do sztuki elementów brzydoty, dysonansu lub szoku, w opozycji do klasycznego piękna.. Treść zeszła na dalszy plan wobec siły wyrazu.

Sztandarowym dziełem nurtu jest Krzyk (1893) norweskiego malarza Edvarda Muncha. Zniekształcona postać na tle krwistego nieba, oddana za pomocą falistych linii, stała się uniwersalnym symbolem ludzkiego lęku. Efekt grozy potęgują dwie niezidentyfikowane sylwetki na moście.

Drogę ekspresjonistom torowali wybitni postimpresjoniści. Vincent van Gogh w dziełach takich jak Gwiaździsta noc (1889) czy Pole pszenicy z krukami (1890) pokazał, jak kolor i ślad pędzla mogą oddawać stany psychiczne. Podobnie działał James Ensor (Wjazd Chrystusa do Brukseli, 1888; Maski i śmierć, 1897) oraz Paul Gauguin, łączący ekspresję z syntetyzmemKierunek w malarstwie polegający na upraszczaniu form, stosowaniu płaskich plam czystego koloru i wyraźnego konturu. (Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?, 1897; Faa Iheihe, 1898).

W polskim malarstwie młodopolskim ekspresjonizm reprezentują:

• Wojciech Weiss – Akt leżący (1897), Melancholik (1898), Zasmucona (1898), Upadła dziewczyna (1899), Opętanie (1899–1900)
• Władysław Podkowiński – Marsz żałobny Chopina (1894)
• Leon Wyczółkowski – Białe róże (1908)

- Celem oddanie subiektywnych wrażeń artysty oraz przekazanie wrażeń chwili, jej ulotności;
- Odrzucenie prostej i przewidywalnej linii na rzecz plamy, rozmycia;
- Realizowanie takich tematów, jak przyroda, krajobrazy, portrety czy budowle (wszystko to na tle natury);
- Zainteresowanie barwą zmieniającą się wraz z oświetleniem;
- Skupienie się na ukazaniu wpływu światła na obraz barw i przedmiotów;
- Gra świateł i cienia;
- Zerwanie z pierwszeństwem tematów historycznych;