Młoda Polska „szatańska” i „tatrzańska”. Fascynacje epoki

Zakopane jako stolica polskiej sztuki

Twórczość przełomu wieków wyrasta z poczucia bezsensu i wyczerpania dotychczasowych form. Artyści odrzucili wiarę w naukę i postęp. Zakopane w okresie młodopolskim awansowało do rangi pierwszego salonu literackiego. Ogromna w tym zasługa Tytusa Chałubińskiego, który odkrył walory uzdrowiskowe miejscowości, oraz rodziny Pawlikowskich. Częste wizyty Henryka Sienkiewicza i innych twórców sprawiły, że miasto pod Giewontem stało się letnią stolicą Polski. Powstała tam przestrzeń do swobodnej wymiany myśli, w której brylowała cyganeria artystycznaŚrodowisko artystów odrzucających konwenanse społeczne, żyjących z dnia na dzień, często w biedzie, ale w poczuciu absolutnej wolności twórczej..

Nurt tatrzański - ucieczka przed dekadentyzmem

Tatry stały się azylem dla Kazimierza Przerwy-Tetmajera, urodzonego w podhalańskim Ludźmierzu. Góry stanowiły dla niego przestrzeń ucieczki przed dekadentyzmemPostawa charakteryzująca się poczuciem schyłku kultury, pesymizmem, apatią i niewiarą w sens ludzkiego działania.. Znalazło to odbicie w lirykach takich jak „Melodia mgieł nocnych”, „Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej” czy „W lesie”.

Tetmajer patrzył na naturę przez pryzmat impresjonizmuKierunek w sztuce dążący do utrwalenia ulotnych, chwilowych wrażeń zmysłowych, operujący grą światła i zatartymi konturami.. Wydobywał refleksy świetlne i odcienie barw. Jego górski pejzaż jest pełen światła, ale pozbawiony wyraźnych konturów. Poeta chwytał ulotny moment, w którym padające światło objawia nie kształt, lecz niepowtarzalną grę barw. Łączył kolor, zapach, ruch i dźwięk, wykorzystując synestezjęŚrodek stylistyczny polegający na przypisywaniu wrażeń odbieranych przez jeden zmysł innemu zmysłowi, np. „widzieć dźwięk” lub „słyszeć kolor”..

W wierszu „Melodia mgieł nocnych” wszystkie środki artystyczne służą oddaniu lekkości. Mgły „bawią się z puchem mlecza”, ich ruch jest delikatny, podobnie jak dźwięki. Wrażenia dopełnia płynny rytm wiersza. Mimo to utwory tatrzańskie Tetmajera przenika smutek. Obcowanie z potężną przyrodą przynosiło mu ulgę tylko na chwilę. Patrząc ze szczytu w dół, poeta najczęściej dostrzegał ciemną przepaść.

Góry to również domena poezji Jana Kasprowicza. Pojawiają się w drugim okresie jego twórczości, gdy poeta odchodzi od problematyki społecznej w stronę zagadnień metafizycznych. Cykl czterech sonetów „Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach” ukazuje pejzaż pełen delikatnych barw i refleksów świetlnych. Krajobraz uzupełniają wrażenia akustyczne (szum siklawy) i węchowe (zapach świeżych ziół).

W cyklu powtarzają się dwa motywy: pąsowej róży i próchniejącej limby. Mają one sens symbolicznyPrąd literacki posługujący się wieloznacznymi znakami (symbolami) do wyrażania treści trudnych do ujęcia wprost, np. stanów duszy lub absolutu.. Stanowią refleksję nad życiem, przemijaniem i śmiercią. Istota bytu polega tu na nieustannym przeplataniu się sił witalnych i rozkładu. W późniejszym etapie twórczości Kasprowicz wprowadził do swojej postawy akcenty franciszkańskiePostawa afirmująca świat, oparta na radosnej wierze, miłości do natury i każdego stworzenia, wywodząca się od św. Franciszka z Asyżu.. Bliski kontakt z przyrodą stał się dla niego dowodem na istnienie świata transcendentalnegoIstnienie poza granicami ludzkiego poznania i doświadczenia zmysłowego; sfera duchowa, boska..

Nurt szatański - bunt, zniszczenie i melancholia

Z nurtem „szatańskim” nierozerwalnie wiąże się postać Stanisława Przybyszewskiego. W jego twórczości motywy demoniczne pełnią rozmaite funkcje. Z jednej strony są wyrazem mrocznych sił obecnych w ludzkiej duszy. Z drugiej - tworzą fabułę eksponującą wizję zła, czego przykładem są powieści „Dzieci szatana” czy „Synagoga szatana”.

Przybyszewski uważał, że świat istnieje dzięki ciągłej walce dwóch równorzędnych potęg: Boga i Szatana. Bóg to niedościgniony ideał, Szatan - symbol zła, ale też buntu. SatanizmPostawa buntu przeciwko Bogu, religii i normom moralnym. Szatan symbolizował absolutną wolność, indywidualizm i niszczycielską siłę. traktowano jako narzędzie przekraczania granic, odrzucania norm społecznych i przełamywania tabu obyczajowego.

Pisarz stworzył własną odmianę buntu, która objawiała się w orgiastycznej żądzy niszczenia. Był to skrajny nihilizmPogląd filozoficzny odrzucający wszelkie obowiązujące normy, wartości, autorytety i prawdy absolutne.. „Dzieci szatana” to pierwsza w Polsce powieść satanistyczna. Autor ukazał w niej grupę anarchistów-terrorystów, wyobcowaną ze społeczeństwa. Symbolem zła jest Gordon - określany przez bohaterów mianem mistrza i księcia ciemności, a przez krytyków traktowany jako wcielenie nietzscheańskiego nadczłowiekaKoncepcja Fryderyka Nietzschego; jednostka wybitna, silna, stojąca poza dobrem i złem, tworząca własne wartości.. Gordon chce wyłącznie niszczyć. Podpala fabryki i ratusz - symbole władzy ekonomicznej i politycznej. Mówi wprost:

Chcę niszczyć nie na to, żeby odbudowywać, ale na to żeby niszczyć. Bo zniszczenie jest moim dogmatem, moją wiarą, moim jedynym pragnieniem. (...) Nienawiść moja jest starsza i głębsza, bo była przed wielką miłością. Lucyfer jest starszy niż świat, bo świat jest dziełem miłości.

Motyw diabła pojawia się także u Leopolda Staffa. W wierszu „Deszcz jesienny” zjawa szatana wkracza w ostatniej części utworu. Demon płacze na widok zniszczenia, którego sam dokonał w pięknym ogrodzie. Szatan Staffa jest przesiąknięty złem, ale jednocześnie wewnętrznie rozdarty. W tym wierszu nawet diabeł jest śmiertelnie smutny, a wszechogarniająca melancholia dotyka również jego.

Lucyferyzm Tadeusza Micińskiego

Wiersze „lucyferyczne” tworzył jeden z najbardziej oryginalnych poetów epoki - Tadeusz Miciński. Przyjaźnił się z Przybyszewskim, z którym wspólnie pochłaniał literaturę z zakresu demonologii i ezoterykiWiedza tajemna, dostępna tylko dla wtajemniczonych, obejmująca m.in. magię, alchemię i mistycyzm.. W lirykach takich jak „Kain”, „Lucyfer” czy „Anake” szatan został przedstawiony jako brat człowieka. Łączy ich postawa buntu i niezgoda na otaczającą rzeczywistość.

Wiersz „Lucifer” pochodzi z debiutanckiego tomu „W mroku gwiazd”. Miciński stworzył w nim monolog Pana Ciemności. Jego Szatan różni się od wizji średniowiecznych czy romantycznych. Nie kieruje nim wyłącznie nienawiść. Lucyfer Micińskiego jest wewnętrznie rozdarty i zagubiony. Raz nazywa siebie „otchłanią tęcz”, innym razem „płomieniem bożym”. Określa się mianem „komet króla”, by zaraz przyznać, że jest „grobowcem ciszy”.

Z kolei w poemacie prozą „Niedokonany” głównym bohaterem jest Lucyfer ukazany jako architekt i stwórca świata. Jest „niedokonany” w dwóch znaczeniach: jako upadły anioł oraz jako szatan, który nie potrafi zapomnieć o Bogu. Reprezentuje skrajny indywidualizm i ceni wolność rozumianą jako prawo do popełniania błędów.

Szatan Micińskiego to byt triumfujący, który zawłaszcza religijne symbole. W wierszu „Czarne xiestwo” Księga Życia staje się Księgą Unicestwienia, a w „Bazylissie Teofanu” demon pragnie zagarnąć symbol krzyża. Intelektualną puentę tych rozważań stanowi koncepcja z utworu „Xiądz Faust”, w którym autor postuluje pojednanie Chrystusa i Lucyfera. Miciński podsumowuje to słowami:

Lucyferyzm - to pojęcie mocy, które w najgłębszych ciemnościach naszych świecą, jako nadświadome. Wprawdzie od tego świecenia ciarki po skórze przechodzą, a mózg przeciętnego konsumenta tlenu wybiera się na spacer, z którego nie wraca w całości.