Słowniczek trudnych pojęć i archaizmów

Pojęcia literackie i gatunkowe

Baśń literacka – utwór, w którym konkretny autor świadomie tworzy świat pełen magii. Konopnicka sama wymyśliła całe podziemne królestwo i jego mieszkańców. Różni się to od baśni ludowych, które powstawały anonimowoBez podania imienia i nazwiska autora, przekazywane z ust do ust..

Personifikacja – nadawanie zwierzętom lub przedmiotom cech ludzkichNp. umiejętność mówienia, logicznego myślenia czy odczuwania wstydu.. W książce lis Sadełko rozmawia, kłamie i knuje sprytne plany.

Morał – pouczenie ukryte w fabule. Konopnicka pokazuje czytelnikom, że pracowitość i dobroć zawsze zostają nagrodzone.

Narrator trzecioosobowy – osoba opowiadająca, która stoi z boku i opisuje bohaterów jako „on”, „ona”, „oni”. Daje to wrażenie, że ktoś starszy snuje opowieść przy ognisku.

Epizod – krótka, samodzielna scenka wpleciona w większą całość. Przygody Marysi z kolejnymi krasnoludkami to właśnie takie drobne epizody.

Archaizm – przestarzały wyraz, którego dziś już nie używamy. Autorka celowo wplatała je w tekst, aby brzmiał jak dawna opowieść.

Archaizmy i dawne wyrazy

Jeno / ino – staropolskie słowo oznaczające po prostu „tylko” lub „jedynie”. Często pojawia się w wypowiedziach wiejskich bohaterów.

„Jeno pracuj, a będziesz miał”

Siła – dawniej słowo to oznaczało „dużo” lub „wiele”. Gdy bohaterowie mówią o „sile roboty”, mają na myśli mnóstwo pracy do wykonania.

Chałupa – prosta, drewniana chata wiejska kryta słomą. Marysia mieszka w bardzo biednej chałupie bez żadnych wygód.

Komornik / komornica – bardzo biedny chłop bez własnej ziemi. Taka osoba mieszkała kątem u kogoś innego w zamian za pracę.

Krosna i wrzeciono – drewniane narzędzia do robienia nici i tkania materiałów na ubrania. Praca przy nich była codziennym obowiązkiem wiejskich kobiet.

Siennik – gruby worek wypchany słomą, który służył za materac. Spanie na nim pokazuje skrajne ubóstwo bohaterów.

Realia historyczne i społeczne

Polska wieś XIX wieku – czas akcji utworu. Chłopi byli już wolni od pańszczyznyPrzymusowa i darmowa praca chłopów na polu właściciela ziemskiego., ale nadal żyli w ogromnej biedzie. Większość z nich nie umiała czytać i pisała.

Folwark – wielkie gospodarstwo rolne należące do bogatego szlachcicaDawna wyższa warstwa społeczna, posiadająca ziemię i przywileje.. Pracowali tam najbiedniejsi mieszkańcy wsi.

Dziedzic – właściciel ziemskiOsoba posiadająca ogromne pola uprawne i lasy. i pan na wsi. Posiadał ogromne grunty i często decydował o losie okolicznych chłopów.

Odpust – wielkie święto religijne połączone z jarmarkiemWielki targ, na którym sprzedawano towary z różnych stron.. Dla wiejskich dzieci była to jedyna w roku okazja do zabawy i zjedzenia słodyczy.

Świat krasnoludków

Krasnoludek – w tradycji słowiańskiejGrupa ludów, do której należą m.in. Polacy, Czesi i Ukraińcy, mająca dawniej własne wierzenia. to mały duch domowy lub leśny. Konopnicka stworzyła z nich zorganizowane społeczeństwo z własną hierarchią.

Podziemne królestwo – miejsce pod ziemią, w którym żyją krasnoludki. Mają tam własne kopalnie, sale i surowe prawa.

Król Błystek – sprawiedliwy i dobry władca krasnoludków. Jego imię pochodzi od blasku klejnotów, którymi zarządza.

Koszałek-Opałek – nadworny kronikarzOsoba zajmująca się spisywaniem ważnych wydarzeń historycznych. krasnoludków. Wychodzi na powierzchnię, aby badać świat ludzi, i zaprzyjaźnia się z chłopem Skrobkiem.

Podziomek – krasnoludek o wielkim apetycie, który pomaga Marysi odnaleźć zgubione gąski. Jego imię wprost nawiązuje do życia pod ziemią.

Wartości i przesłanie

Baśń Konopnickiej uczy konkretnych postaw życiowych. Najważniejsze z nich to:

• Przemiana moralna – głęboka zmiana charakteru bohatera. Leniwy chłop Skrobek pod wpływem krasnoludków staje się pracowity.
• Sprawiedliwość baśniowa – zasada, według której dobro zawsze wygrywa. Marysia zyskuje pomoc dzięki swojemu dobremu sercu.
• Praca jako wartość – w świecie Konopnickiej praca daje godność i szczęście. Lenistwo zawsze prowadzi do kłopotów.