Odmiana przez przypadki – poznaj ją od podszewki

Mama Dała Cioci Basi Nową Miotłę Wiklinową. Chociaż to zdanie z pozoru nie ma żadnego sensu, to zaraz przekonasz się, że dzięki niemu zapamiętasz wszystkie przypadki w kilka sekund. Mamy ich siedem, niczym siedem ciekawskich krasnoludków. Dlaczego ciekawskich? Dlatego że każdy z nich ma przypisane do siebie pytania. Odmiana słów przez przypadki polega więc na odpowiadaniu na pytania każdego z nich. Dziś dowiesz się, jakie przypadki wyróżniamy i które części mowy się przez nie odmieniają.

Przypadki – informacje ogólne

Rozumiejąc odmianę przez przypadki, jej zasady, odpowiednie końcówki oraz funkcje, możesz zyskać naprawdę wysokie kompetencje językowe. Dzięki nim poprawnie się wypowiadasz, bez popełniania błędów językowych. Co prawda często odmianę stosujemy naturalnie, bez konieczności jej uczenia się na pamięć, ale istnieje tak wiele wyjątków, że warto poznać pewne fundamentalne zasady. Dzięki temu unikniemy językowych wpadek. Przez przypadki odmieniają się:

• rzeczowniki (np. lampa, matka, miłość, grzmot)
• przymiotniki (np. czerwony, pstrokaty, miły, gadatliwy)
• imiesłowy przymiotnikowe (np. płacząca, krzyczące, mówiący)
• niektóre liczebniki (np. jedne, dwa, osiemnaście)
• zaimki (np. ja, twój, swój)

Skoro wiesz już, które części mowy odmieniają się przez przypadki, pora poznać przypadki.

7 przypadków oraz pytania, na jakie odpowiadają

Mianownik:	kto? co? (np. kto/co to jest?)
Dopełniacz:	kogo? czego? (np. kogo/czego nie ma?)
Celownik:	komu? czemu? (np. komu/czemu się przyglądam?)
Biernik:	kogo? co? (np. kogo/co widzę?)
Narzędnik:	z kim? z czym? (np. z kim/z czym się bawię?)
Miejscownik:	o kim? o czym? (np. o kim/o czym mówię?)
Wołacz	(o!)

Wróćmy na chwilę do naszego tajemniczego zdania ze wstępu artykułu: Mama Dała Cioci Basi Nową Miotłę Wiklinową. Czy widzisz pewną zależność tego zdania z wymienionymi wyżej przypadkami? Zgadza się! – Pierwsza litera każdego słowa naszej wyliczanki odpowiada pierwszej literze kolejnych przypadków. Nauczenie się takiej wyliczanki (możesz wymyślić też własną – im bardziej szalona lub kreatywna, tym lepiej) pozwoli Ci szybciej zapamiętać prawidłową kolejność przypadków. A przy okazji, może być pierwszą w Twoim życiu mnemotechniką, jakiej użyjesz podczas nauki.

Mianownik

Mianownik to podstawowa forma rzeczownika, przymiotnika, zaimka i liczebnika. Odpowiada na pytanie kto? lub co? Żeby sobie ułatwić zadanie, warto zadać sobie pytanie pomocnicze: kto to jest? lub co to jest? Dzięki temu łatwo odróżnisz go od biernika: Kto to jest? Mama Kto to jest? Nieznajomy Co to jest? Pies Co to jest? Miłość

Dopełniacz

Dopełniacz stosujemy w zdaniach przeczących lub informujących o przynależności lub celu. Odpowiada na pytania kogo? czego? Tu również możesz nieco ułatwić sobie sprawę, dopowiadając do pytania końcówkę kogo nie ma lub czego nie ma? Spójrz na przykłady: Kogo nie ma? Mamy Kogo nie ma? Nieznajomego Czego nie ma? Psa Czego nie ma? Miłości

Celownik

Trzeci przypadek, czyli celownik odpowiada na pytania komu? oraz czemu? Zazwyczaj stosujemy go w momentach, kiedy mowa jest o kierowaniu swojej aktywności wyrażonej czasownikiem ku komuś lub czemuś (np. dawaniu komuś/czemuś, przyglądaniu się komuś/czemuś). Dla ułatwienia możesz dodać do pytania właśnie czasownik przyglądać: komu się przyglądam? lub czemu się przyglądam? Komu się przyglądam? Mamie Komu się przyglądam? Nieznajomemu Czemu się przyglądam? Psu Czemu się przyglądam? Miłości

Biernik

Biernik odpowiada na pytania kogo? co? To chyba najtrudniejszy przypadek, więc warto się skupić – przysparza wiele kłopotów, szczególnie uczniom i obcokrajowcom. Jak pewnie sam zauważyłeś, oba pytania już się pojawiły. Pytanie kogo? w dopełniaczu, a co? w mianowniku. Żeby odróżnić te pytania od pytań z biernika, wystarczy zajrzeć do pytań pomocniczych: kogo widzę? lub co widzę? Kogo widzę? Mamę Kogo widzę? Nieznajomego Co widzę? Psa Co widzę? Miłoś Zapewne widzisz różnicę pomiędzy dopełniaczem, mianownikiem, a biernikiem. Kogo? z dopełniacza ma wersję mamy, natomiast kto? z biernika przyjmuje wersję mamę. Dlaczego? Dlatego, że w domu może nie być mamy (kogo?), ale mogliśmy widzieć mamę (kogo?) w ogrodzie.

Narzędnik

Narzędnik to dość prosty przypadek. Odpowiada na pytanie kim? czym?, co od razu sugeruje nam końcówkę – nawet bez pytania pomocniczego. Jeśli masz jednak z tym problem, możesz dodać sobie do niego końcówkę: z kim idę? lub z czym idę? Z kim idę? Z mamą Z kim idę? Z nieznajomym Z czym idę? Z psem Z czym idę? Z miłością Inne przykłady zdań z narzędnikiem to: Pojechałam samochodem do sklepu (czym pojechałam?) Będę odpoczywać pod namiotem (pod czym będę odpoczywać?)

Miejscownik

Chociaż jest niemal bratem bliźniakiem narzędnika, to znacznie różni się od niego. Miejscownik odpowiada na podobne pytania, ale z przedrostkiem o. Jego pytania brzmią: o kim? o czym? Pamiętaj, że o zawsze musi się tu pojawić – inaczej mamy do czynienia z narzędnikiem. Dla ułatwienia można skorzystać z pytań pomocniczych: o kim mówię? oraz o czym mówię? O kim mówię? O mamie O kim mówię? O nieznajomym O czym mówię? O psie O czym mówię? O miłości

Wołacz

Wołacz to bardzo specyficzny przypadek. To ten najmniej wścibski krasnoludek – nie odpowiada na żadne pytanie. Partykułą, która pomaga w jego rozpoznaniu jest o!. Nie jest jednak tym samym, co o z miejscownika. Wołacz jest raczej grzecznym zwrotem. Niestety stosowany jest stosunkowo rzadko; często błędnie na jego miejscu korzystamy bowiem z mianownika. Sam zobacz: O mamo O nieznajomy O psie O miłości Wciąż nie odróżniasz go od innych przypadków? Przeanalizuj poniższe przykłady zdań z wołaczem: Doroto, podaj mi książkę. Babciu, może zrobię ci herbatę? Natychmiast oddaj mi mój plecak, Olgo. Polsko, tyś moją ojczyzną! Panie profesorze, nie miałem o tym pojęcia. O ile w podniosłych, literackich wypowiedziach zwykle używa się wołacza, o tyle w codziennych sytuacjach pierwsze zdanie z przykładów, częściej brzmi: Dorota, podaj mi książkę. Natychmiast oddaj mi mój plecak, Olga.

Odmiana rzeczownika przez przypadki

Nietrudno się domyślić, że wszystkie powyższe przykłady były przykładami odmiany rzeczownika. To rzeczownik jest bowiem podstawową częścią mowy, która podlega deklinacji. Każdy rzeczownik odmienia się inaczej – co więcej wyróżniamy różne rodzaje (męski, żeński i nijaki) oraz liczby (pojedynczą i mnogą). W tabelce poniżej przedstawiliśmy odmianę przez przypadki kilku rzeczowników różnych rodzajów w liczbie pojedynczej: Przypadek Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Mianownik (kto? co?) dom/nauczyciel szyba/dama krzesło/dziecko Dopełniacz (kogo? czego?) domu/nauczyciela szyby/damy krzesła/dziecka Celownik (komu? czemu?) domowi/nauczycielowi szybie/damie krzesłu/dziecku Biernik (kogo? co?) dom/nauczyciela szybę/damę krzesło/dziecko Narzędnik (kim? czym?) domem/nauczycielem szybą/damą krzesłem/dzieckiem Miejscownik (o kim? o czym?) domu/nauczycielu szybie/damie krześle/dziecku Wołacz (o!) Dom!/nauczycielu! Szybo!/Damo! Krzesło! Dziecko! Poniżej znajdziesz z kolei odmianę rzeczowników w liczbie mnogiej. Tutaj są jedynie dwa rodzaje: Przypadek Rodzaj męskoosobowy Rodzaj niemęskoosobowy Mianownik (kto? co?) domy/nauczyciele szyby/damy Dopełniacz (kogo? czego?) domów/nauczycieli szyb/dam Celownik (komu? czemu?) domom/nauczycielom szybom/damom Biernik (kogo? co?) domy/nauczycieli szyby/damy Narzędnik (kim? czym?) domami/nauczycielami szybami/damami Miejscownik (o kim? o czym?) domach/nauczycielach szybach/damach Wołacz (o!) Domy!/nauczyciele! Szyby!/Damy!

Odmiana przymiotnika przez przypadki Przez przypadki nie odmieniają się jednak wyłącznie rzeczowniki. Wszak to właśnie przymiotniki nadają życiu smaku – wzbogacają rzeczowniki o cechy. Każdy przymiotnik będzie odmieniał się przez przypadki w zależności od tego, jaki rzeczownik określa. Zanim przejdziemy do przykładów zdań, zobacz na tabelę poniżej: Przypadek Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Mianownik (kto? co?) piękny piękna piękne Dopełniacz (kogo? czego?) pięknego pięknej pięknego Celownik (komu? czemu?) pięknemu pięknej pięknemu Biernik (kogo? co?) pięknego (człowieka) piękny (dom) piękną piękne Narzędnik (kim? czym?) pięknym piękną pięknym Miejscownik (o kim? o czym?) pięknym pięknej pięknym Wołacz (o!) Piękny! Piękna! Piękne! A tak wygląda odmiana przymiotników w liczbie mnogiej: Przypadek Rodzaj męskoosobowy Rodzaj niemęskoosobowy Mianownik (kto? co?) piękni piękne Dopełniacz (kogo? czego?) pięknych pięknych Celownik (komu? czemu?) pięknym pięknym Biernik (kogo? co?) Pięknych piękne Narzędnik (kim? czym?) pięknymi pięknymi Miejscownik (o kim? o czym?) pięknych pięknych Wołacz (o!) Piękni! Piękne! W teorii wszystko może wydawać się dosyć skomplikowane. Przejdźmy więc do kilku przykładów z życia wziętych. W poniższych zdaniach pogrubiliśmy rzeczowniki i przymiotniki w odpowiednich przypadkach: Widziałem wczoraj piękną kobietę. (biernik) Kasia bawiła się z małym kotkiem. (narzędnik) Dobry piesku, chodź tutaj. (wołacz) Lubię wracać do ciepłego domu. (dopełniacz) To jest naprawdę fantastyczny obraz. (mianownik) Oddaj grubemu Michałowi plecak! (celownik) Babia rzadko opowiada nam o wojennych czasach. (miejscownik) Dla osób, które nie odmieniają rzeczowników i przymiotników naturalnie (np. dla obcokrajowców), powyższe przykłady mogą być niezrozumiałym chaosem. Dlaczego bowiem mamy piękną kobietę, ale już pięknego mężczyznę? Dlaczego bawimy się z małym kotkiem, ale już małą owieczką? Dlaczego wracamy do ciepłego domu, ale już do ciepłej sypialni? Na szczęście jest na to zasada.

Zasady odmiany przez przypadki

Spójrz jeszcze raz na powyższe przykłady. Możemy widzieć piękną kobietę, pięknego mężczyznę i piękne dziecko. Jak zapewne sam już dostrzegłeś, pierwsza część przymiotnika pozostaje niezmienna niezależnie od tego, jaki rzeczownik opisuje. Dzieje się tak dlatego, że każdy wyraz, który podlega deklinacji, składa się z tematu i końcówki. Temat to cześć stała – ona zwykle nie podlega odmianie. Odmienia się wyłącznie końcówka. W słowie piękny temat to właśnie piękn-. Ta część nie podlega odmianie ani przez rodzaje (męski, żeński, nijaki, męskoosobowy czy niemęskoosobowy), ani przez przypadki. Końcówki w rodzaju męskim będą wyglądać natomiast tak: Mianownik: piękn-y Dopełniacz: piękn-ego Celownik: piękn-emu Biernik: piękn-y Narzędnik: piękn-ym Miejscownik: piękn-ym Wołacz: piękn-y Odmiana tego przymiotnika w rodzaju żeńskim: Mianownik: piękn-a Dopełniacz: piękn-ej Celownik: piękn-ej Biernik: piękn-ą Narzędnik: piękn-ą Miejscownik: piękn-ej Wołacz: piękn-a Odmiana tego przymiotnika w rodzaju nijakim: Mianownik: piękn-e Dopełniacz: piękn-ego Celownik: piękn-emu Biernik: piękn-e Narzędnik: piękn-ym Miejscownik: piękn-ym Wołacz: piękn-e Odmiana tego przymiotnika w rodzaju męskoosobowym: Mianownik: piękn-i Dopełniacz: piękn-nych Celownik: piękn-ym Biernik: piękn-ych Narzędnik: piękn-ymi Miejscownik: piękn-ych Wołacz: piękn-i Odmiana tego przymiotnika w rodzaju niemęskoosobowym: Mianownik: piękn-e Dopełniacz: piękn-nych Celownik: piękn-ym Biernik: piękn-ych Narzędnik: piękn-ymi Miejscownik: piękn-ych Wołacz: piękn-e

Wyjątki w deklinacji

Wydaje się to proste? Przejdźmy zatem do wyjątków. W języku polskim mamy bowiem bardzo dużo wyjątków w deklinacji. Czasem poza końcówką, zmianie ulega również temat. Zwykle taka zmiana spowodowana jest jego brzmieniem lub łatwością wypowiedzenia danego słowa w momencie, gdy ulegnie niewielkiej modyfikacji. Właśnie dlatego zazwyczaj taka zmiana polega jedynie na zastąpieniu jednej głoski inną (na przykład zmiana ł na l). Każdą taką zmianę tematu nazywamy obocznością. Istnieją dwa rodzaje oboczności: spółgłoskowe (taką jest właśnie zmiana ł na l) oraz samogłoskowe (czyli zmiana np. a na e). [w] Każdy temat, w którym podczas odmiany przez przypadki, dochodzi do zmiany brzmienia nazywamy tematem obocznym [/w] Przykładem takiej zmiany głoski jest, chociażby rzeczownik ręka. Zauważ, że w celowniku (czemu się przyglądam?) spółgłoska k zmienia się w c. Mamy więc: przyglądam się ręce. Zobacz odmianę tego słowa przez wszystkie przypadki: Przypadek Odmiana Mianownik (kto? co?) ręk-a Dopełniacz (kogo? czego?) ręk-i Celownik (komu? czemu?) ręc-e Biernik (kogo? co?) ręk-ę Narzędnik (kim? czym?) ręk-ą Miejscownik (o kim? o czym?) ręc-e Wołacz (o!) ręk-o W powyższej tabelce wyraz ręka został odmieniony z wydzieleniem tematu i końcówki myślnikiem. Mamy więc: temat główny: ręk- temat oboczny: ręc- oboczność spółgłoskową: k → c Jeśli zastanawiasz się, w jakiej sytuacji dochodzi do zmiany litery ł na l, zobacz poniższy przykład oboczności: Przypadek Odmiana Mianownik (kto? co?) anioł Dopełniacz (kogo? czego?) anioł-a Celownik (komu? czemu?) anioł-owi Biernik (kogo? co?) anioł-a Narzędnik (kim? czym?) anioł-em Miejscownik (o kim? o czym?) aniel-e Wołacz (o!) aniel-e Tu również temat i końcówka zostały wydzielone. Mamy tu: temat główny: anioł- temat oboczny: aniel- oboczność: samogłoskową o → e oraz oboczność spółgłoskową ł → l.