Czasownik - odmiana, formy, przykłady

Czasowniki dokonane

Czasowniki dokonane to te, w których czynność już się zakończyła. Co ważne, mogą mówić o czynności zakończonej zarówno w przeszłości, jak i w przyszłości:

Kiedyś napiszę powieść (przyszłość)
Ugotowałam wczoraj przepyszną zupę (przeszłość)
Sprzątnę cały pokój, jak zjem kolację (przyszłość)

Czasowniki niedokonane

Czasowniki niedokonane trwają lub trwały, ale opisywana czynność się nie zakończyła (lub nie zakończy). Innymi słowy, mówią o trwaniu czynności (zarówno w przeszłości, teraźniejszości, jak i przyszłości):

Będę pisać powieść na komputerze (przyszłość)
Gotowałam wczoraj zupę podczas oglądania serialu (przeszłość)
Sprzątam swój pokój, ale nie obiecuję, że skończę to dzisiaj (teraźniejszość)

Pary aspektowe

Czasowniki trzymają się w parach. To znaczy, że zwykle czasownik występuje zarówno w wersji dokonanej, jak i niedokonanej.

Czas przeszły

Czas przyszły

Odmiana przez osoby dotyczy wykonawcy czynności. Żeby określić osobę, zadaj sobie pytanie: kto tę czynność wykonuje? Czyli kto jest podmiotem? W języku polskim wyróżniamy trzy osoby:

• pierwsza osoba w liczbie pojedynczej i mnogiej, czyli ja oraz my (np. widzę, gramy, kroimy, wiem),
• druga osoba w liczbie pojedynczej i mnogiej, czyli ty oraz wy (np. widzisz, lubisz, rozumiecie, karmicie),
• trzecia osoba w liczbie pojedynczej i mnogiej, czyli on, ona, ono oraz oni, one (np. jedzie, skaczą, pije, robią).

Od tego, w jakiej osobie odmienia się czasownik, zależy bezpośrednio, w jakiej liczbie się odmienia. Chodzi oczywiście o liczbę pojedynczą oraz liczbę mnogą:

Czasowniki w czasie przeszłym odmieniają się również przez rodzaje: męski, żeński, nijaki, męskoosobowy oraz niemęskoosobowy.

Liczba pojedyncza

• rodzaj męski: Jan widział, mężczyzna powiedział, pies szczekał, kran przeciekał,
• rodzaj żeński: Marta znała, dziewczynka płakała, owca beczała, lampa świeciła,
• rodzaj nijaki: dziecko skakało, kocię miauczało, koło się turlało, biurko stało.

Liczba mnoga

• rodzaj męskoosobowy: panowie krzyczeli, strażacy gasili, kucharze gotowali,
• rodzaj niemęskoosobowy: babcie się śmiały, bydlęta klękały, góry się rozpościerały.

Weźmy wdzięczny czasownik jeść i jego dokonany odpowiednik zjeść.

Jak czasownik jeść odmienia się w czasie przyszłym?

Jak nietrudno zauważyć, w formie niedokonanej czasownik pojawia się wraz ze słowem będzie w różnej odmianie, w zależności od osoby. Mówimy wtedy o czasie przyszłym złożonym, bo składa się z dwóch wyrazów:

O której będziecie wracać?
Nie będę z tobą rozmawiał.
Będziesz to jeszcze jadła?
Będziemy meldować się na czas.

Odmiana w formie dokonanej jest najmniej skomplikowana, bo czasownik w tym przypadku jest taki sam dla każdej płci. Jeśli czasownik w czasie przyszłym nie potrzebuje dodatkowego słowa będzie, mówimy, że występuje w czasie przyszłym prostym:

O której wrócisz?
Nie porozmawiam z tobą.
Zjesz to dzisiaj?
Zameldujemy się na czas.

Podsumowując: czasownik niedokonany w czasie przyszłym jest złożony (dwa wyrazy), a dokonany jest prosty.

Weźmy czasownik liczyć. Część licz- jest tematem. Wygląda identycznie dla każdej osoby, niezależnie od tego, czy to ja licz-ę owce, bo nie mogę zasnąć, ty licz-ysz tylko na siebie, czy ona będzie licz-yć na palcach zadanie z matmy. Zmienia się natomiast końcówka:

Dokładnie tak odmieniają się czasowniki marz-yć, słuch-ać, dąs-ać, ką-sać czy plą-sać. Ale nie zawsze tak jest. Co na przykład z czasownikiem piec? Ty pieczesz, ale ja już piekę:

Jeżeli w pierwszej osobie liczby pojedynczej oraz trzeciej osobie liczby mnogiej cz zamienia się w k, mówimy o oboczności. Obocznością będzie również zamiana na przykład o na e (niosę → niesiesz). Wszędzie tam, gdzie poza końcówką odmianie podlega również temat czasownika, występuje oboczność, a taki temat nazywamy tematem obocznym.

Tryb orzekający

To najbardziej podstawowy tryb czasownika. Służy do określania faktów lub planów, zarówno w przeszłości, teraźniejszości, jak i przyszłości:

W każdej sytuacji liczę na siebie.
W 2012 roku miałeś 10 lat.
Za rok o tej porze nadal będziemy się spotykać.

Nie ma tu mowy o żadnym gdybaniu, pytaniu, rozkazywaniu czy proszeniu kogoś o coś.

Tryb przypuszczający (warunkowy)

Za jego pomocą mówimy o czynnościach, które mogą lub mogłyby zostać wykonane. Nieważne, czy jest to rzeczywiście możliwe, czy nie:

Zjadłbym dziś na obiad zupę pomidorową.
Gdyby się dało, polecielibyśmy na słońce.
Dzieci poszłyby na spacer, ale jest fatalna pogoda.
Napiłbyś się herbaty?

Czasowniki w trybie przypuszczającym podlegają odmianie przez osoby i rodzaje. Weźmy czasownik kupić:

Tryb rozkazujący

Wbrew swojej nazwie nie musi zawsze oznaczać rozkazu. Czasowników w trybie rozkazującym używamy też do wydawania poleceń, żądań lub próśb:

Niech on trzyma lepiej język za zębami.
Mów, proszę, nieco głośniej, bo słabo cię słyszę.
Natychmiast wracajcie do sali!

Prośby czy żądania można wyrazić na wiele sposobów, a nie każdy z nich jest trybem rozkazującym:

Natychmiast oddaj mi portfel!
Masz mi natychmiast oddać portfel!

W obu zdaniach nakazujemy komuś oddać portfel. W pierwszym pojawia się słowo oddaj, czyli czasownik w drugiej osobie liczby pojedynczej (ty) w trybie rozkazującym. W drugim zdaniu czasownik oddać jest bezokolicznikiem. Osobę, do której mówi nadawca, określa słowo masz (ty). Zdanie jest rozkazem, ale nie jest to tryb rozkazujący.

Zwróć uwagę, że poniższe zdania opisują dokładnie tę samą sytuację, jednak coś innego dzieje się z czasownikiem:

Kamil pobił Jacka.
Jacek został pobity przez Kamila.

W obydwu przypadkach to Kamil bił, a Jacka bito. Zamiar nadawcy bywa jednak odmienny. W pierwszym zdaniu to Kamil jest wykonawcą czynności i na nim skupia się uwaga. Takie zdanie mógłby wypowiedzieć kolega Kamila, który relacjonował znajomemu, co Kamil robił poprzedniego wieczoru. W drugim zdaniu ważniejszy jest Jacek, który został pobity. To zdanie mógłby powiedzieć na przykład kolega Jacka, który opowiadał tę historię jego zaniepokojonej mamie. Pobity Jacek jest ważniejszy niż fakt, kto to zrobił.

Strona czynna czasownika występuje, kiedy podmiot jest wykonawcą czynności, czyli Kamil, który pobił Jacka, mama, która piecze tort, czy babcia, która gotuje zupę.

Strona bierna czasownika występuje, kiedy podmiot nie jest wykonawcą czynności, a jej obiektem, czyli Jacek, który został pobity, tort, który został upieczony, czy zupa, która została ugotowana.

Śpię. Cieszę się. Uśmiecham się. W żadnym z tych zdań nie zapytasz: „śpię kogo?”, „cieszę się co?”. To czasowniki nieprzechodnie.

Przykłady czasowników nieprzechodnich: spać, złościć się, cieszyć się, uśmiechać się.

Czasowniki, które łączą się z dopełnieniem w bierniku i można je odmienić przez strony (np. bić, czesać, jeść), nazywamy czasownikami przechodnimi.

Oddzielną grupę stanowią czasowniki, które opierają się klasycznej definicji. Przykłady: można, trzeba, wolno, warto, widać, słychać, szkoda, wstyd, żal, strach, brak, czas, pora, uchodzi, wypada.

Nie wolno dotykać przewodów elektrycznych!
Pora spać.
Nie wypada chodzić do szkoły w stroju kąpielowym.
Słychać, że zbliża się burza.

Myję się codziennie rano. (czyli ja myję siebie)
Ubierasz się już czy nie? (czyli ty ubierasz sam siebie, a nie kogoś)
Ona czesze się przed pójściem spać.
Wykąpaliśmy się w jeziorze.
Posmarowałbyś się kremem czekoladowym, gdybym ci za to zapłacił?
Chłopcy doskonale się dziś przygotowali.