Renesans - charakterystyka polskiej literatury

Fazy polskiego renesansu

Badacze literatury dzielą polskie odrodzenie na trzy wyraźne etapy. Każdy z nich przynosił inne wyzwania i promował odmienne postawy twórcze.

• 1440
  Mowa Jana z Ludziska

  Oficjalne wystąpienie krakowskiego retora, uznawane za jeden z pierwszych przejawów humanizmu w Polsce.

• 1543
  Przełom renesansowy

  Wydanie „O obrotach sfer niebieskich” Kopernika oraz „Krótkiej rozprawy...” Reja - symboliczny początek dojrzałej fazy epoki.

• 1584
  Śmierć Jana Kochanowskiego

  Wydarzenie zamykające dojrzały okres polskiego odrodzenia.

Literatura plebejsko-mieszczańska

Jednym z pierwszych polskich humanistów był poeta Biernat z Lublina (ok. 1470 - ok. 1530). Jako syn plebejuszaW dawnej Polsce warstwa społeczna pozbawiona herbów i przywilejów szlacheckich, głównie mieszczanie i chłopi. wstąpił na drogę kapłańską. Służył w szlacheckich i mieszczańskich domach, pracował również jako medyk. Znał KallimachaFilip Kallimach, włoski humanista i pisarz, który osiadł w Polsce, doradca królów i propagator renesansu., któremu zawdzięczał swoje postępowe poglądy. Biernat był jednym z pierwszych krzewicieli języka polskiego w literaturze. Napisał Raj duszny oraz Dialog Palinura z Charonem, ale największą sławę przyniósł mu Żywot Ezopa Fryga, mędrca obyczajnego i z przypowieściami jego.

Nurt plebejsko-mieszczański kierowano do szerokiego kręgu odbiorców. Miał zaspokoić głód czytania po polsku. Jan z Koszyczek wykorzystał popularny w Europie motyw i wydał Rozmowy, które miał król Salomon mądry z Marchołtem grubym a sprośnym. Marchołt, początkowo bohater nieoficjalnych legend, stał się komicznym przeciwnikiem Salomona. Książka miała charakter humorystyczny, miejscami rubaszny. Łączyła ludową fantazję z chłopską mądrością.

W tym samym czasie anonimowy autor przetłumaczył inną świecką opowieść: Sowizrzał krotofilny i śmieszny - początek, żywot i dokonanie jego dziwne. Postać Sowizdrzała wywodziła się z niemieckiego i niderlandzkiego folkloru. Był to ludowy kpiarz i prześmiewca, który wyczyniał psoty możnym, rycerzom i biskupom. Dziełko wyrażało butną postawę plebsu wobec feudałów i pokazywało rosnącą świadomość społeczną niższych warstw.

Poezja nowołacińska - nurt dworski

Nurt ten rozwijał się najbujniej w Krakowie, na dworach magnateriiNajbogatsza i najbardziej wpływowa warstwa szlachty, posiadająca ogromne majątki ziemskie. i wysokiego duchowieństwa. W miastach wspierali go zamożni patrycjuszeNajbogatsza i najbardziej wpływowa warstwa mieszczaństwa, sprawująca władzę w miastach.. Twórczość dworska była erudycyjna. Autorzy popisywali się wiedzą zdobytą na zagranicznych studiach i swobodnie nawiązywali do antyku. Pisali głównie po łacinie, podejmując tematykę świecką. Do tego grona należeli Mikołaj Hussowski, Paweł z Krosna, Andrzej Krzycki, Jan Dantyszek i Klemens Janicki.

Najwybitniejszym przedstawicielem tego nurtu był Klemens Janicki. W swojej słynnej elegiiUtwór liryczny o tonie poważnym, refleksyjnym, często utrzymany w nastroju smutku i melancholii. O sobie samym do potomności opisał własną drogę do poezji, zmagania ze śmiertelną chorobą oraz osobiste sympatie. Jego wiersze przenika smutek, ale brakuje w nich rozpaczy. Janicki do końca sławił piękno życia. Szczerość i bezpośredniość jego poezji to typowe cechy renesansowego indywidualizmu.

Polska publicystyka renesansowa

Zrozumienie polskiego odrodzenia wymaga spojrzenia na publicystykęTeksty omawiające aktualne problemy polityczne, społeczne i kulturalne, mające na celu kształtowanie opinii publicznej.. Jerzy Ziomek, wybitny badacz literatury, definiował ją bardzo szeroko:

„Jeśli publicystyką nazwiemy wszelką działalność piśmienniczą rozważającą aktualne problemy społeczne, polityczne, obyczajowe, religijne, to znaczna część literatury renesansowej w Polsce jest publicystyką lub co najmniej pełni funkcje publicystyczne. Głosem w sprawach publicznych jest zarówno »Krótka rozprawa« Mikołaja Reja, jak »Satyr« Kochanowskiego, zarówno »Odprawa posłów greckich«, jak »Kazania sejmowe« Skargi”.

Rozwojowi tego gatunku sprzyjał parlamentaryzmSystem polityczny oparty na udziale reprezentacji społeczeństwa (w Polsce: szlachty) w sprawowaniu władzy poprzez sejm.. Szlachta walczyła z magnaterią o dominację, dyskutowano o reformach państwa i toczono spory religijne. Każdy z tych tematów wymagał komentarza. Publicystyka przyjmowała różne formy: dramatu, pieśni, fraszki czy kazania. Najważniejsza była jednak mowa, oparta na antycznej retoryceSztuka pięknego, przekonującego mówienia i pisania, oparta na antycznych wzorcach.. Wzorce czerpano z Arystotelesa, Cycerona i Kwintyliana.

Pierwszym polskim retorem z prawdziwego zdarzenia był Jan z Ludziska, oficjalny mówca Akademii Krakowskiej. Jego Mowa o pochwale sztuki mowniczej z 1440 roku zachowała się do dziś. Zgodnie z humanistycznym obyczajem, dobry wzorzec ceniono wyżej niż oryginalność. Mowy okolicznościowe wygłaszano na dworze królewskim, sejmikach, w kościołach i szkołach. Czasem mowa przyjmowała postać traktatu lub dialogu, w którym autor kreował fikcyjnego rozmówcę.

Główni twórcy publicystyki

Jan Ostroróg

Starosta wielkopolski i doradca Kazimierza Jagiellończyka. Napisał Memoriał o uporządkowaniu Rzeczypospolitej na sejm walnyNajwyższy organ władzy ustawodawczej w dawnej Polsce, składający się z króla, senatu i izby poselskiej. Królestwa. Utwór skierował do wojewodów i kasztelanów. Domagał się w nim uniezależnienia króla od papieża, ograniczenia władzy politycznej duchowieństwa, reformy prawa oraz ochrony języka polskiego.

Andrzej Frycz Modrzewski (1503-1572)

Działalność rozpoczął od broszury Łaski albo o karze za mężobójstwo (1543). Atakował w niej niesprawiedliwe prawo, według którego szlachcic za zabicie chłopa płacił jedynie grzywnę, a chłop za zabicie szlachcica karany był śmiercią. W 1551 roku wydał swoje opus magnum - O poprawie Rzeczypospolitej (De republica emendanda). Dzieło, napisane po łacinie, zdradzało wpływy irenizmuPostawa dążąca do zgody i pokoju między różnymi wyznaniami, unikania wojen religijnych. i myśli Erazma z RotterdamuWybitny holenderski humanista, filozof i teolog, propagator tolerancji i reformy Kościoła.. Składało się z pięciu ksiąg:

• O obyczajach - państwo powinno dbać o etykę, wychowanie i opiekę społeczną.
• O prawach - postulat równości wszystkich obywateli wobec prawa i stworzenia nowego kodeksu.
• O wojnie - potępienie agresji zbrojnej, uznanie prawa narodów do samostanowienia.
• O kościele - żądanie rozdziału Kościoła od państwa i udziału świeckich w soborach.
• O szkole - edukacja jako odpowiedzialność państwa, projekt szkół powszechnych.

Modrzewski marzył o państwie surowym, ale sprawiedliwym, rządzonym przez filozofów, w którym najwyższą wartością byłaby nauka i praca.

Stanisław Orzechowski (1513-1566)

Zacięty przeciwnik Modrzewskiego. W swoich pismach udowadniał, że to Kościół katolicki stworzył polską państwowość. Uważał religię za jedyne spoiwo kraju i ostatecznego gwaranta szlacheckiej wolności.

Piotr Skarga

Jezuita i nadworny kaznodzieja Zygmunta III Wazy. Jego Kazania sejmowe to bezlitosna diagnoza upadku kraju. Skarga wymienił główne „choroby” Rzeczypospolitej: brak patriotyzmu, słabą władzę królewską, niesprawiedliwe prawo, upadek obyczajów i herezje religijne. Idealne państwo widział jako silną monarchię, bezwzględnie posłuszną Kościołowi.