Dworzanin polski - opracowanie
Dworzanin polski Łukasza Górnickiego to najważniejsze dzieło parenetyczne polskiego renesansu, będące twórczą adaptacją traktatu Baltazara Castiglione. Utwór w formie kunsztownego dialogu kreśli wizerunek idealnego szlachcica, łączącego dworską ogładę z głębokim patriotyzmem. Akcja osadzona w podkrakowskim Prądniku stanowi unikalny zapis obyczajowości i intelektualnych horyzontów szesnastowiecznej elity.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Twórcza adaptacja i polskie realia
Łukasz Górnicki wydał swoje najważniejsze dzieło w 1566 roku. Nie stworzył go jednak od zera. Dworzanin polski to w dużej mierze parafrazaSwobodna przeróbka utworu, modyfikująca treść lub styl, ale zachowująca główny sens oryginału. słynnego włoskiego traktatu Il Cortegiano Baltazara Castiglione. Włoski oryginał opisywał ideał dworzanina podczas rozmów toczących się w pałacu w Urbino. Górnicki przeniósł tę sytuację na rodzimy grunt.
Akcja utworu rozgrywa się około 1549 roku w podkrakowskim Prądniku, w willi biskupa i kanclerza koronnego Samuela Maciejowskiego. To właśnie gospodarz inicjuje cykl „gier rozmownych”. Uczestniczą w nich autentyczne postaci historyczne, głównie królewscy dworzanie. Wśród gości znajdują się między innymi dyplomata Wojciech Kryski, kasztelan Stanisław Maciejowski, Andrzej Kostka, Aleksander Myszkowski, Jan Dreśniak, Stanisław Bojanowski oraz Stanisław Lupa Podlodowski, ojciec żony Jana Kochanowskiego. Pisarz stworzył tu symulację idealnego spotkania elity – w rzeczywistości to konkretne grono nigdy nie debatowało w jednym miejscu.
W przeciwieństwie do włoskiego oryginału, Górnicki całkowicie wykluczył kobiety z udziału w dyskusji. Uważał, że poziom intelektualny i wykształcenie ówczesnych Polek znacząco odbiegały od możliwości renesansowych Włoszek, co uczyniłoby ich obecność w filozoficznej debacie niewiarygodną.
Obrona języka i sztuka opowiadania
Górnicki mocno przefiltrował treść oryginału. Usunął zawiłe dyskusje o muzyce, malarstwie i filozofii, które uznał za nieprzystające do polskich realiów. Wprowadził za to żarliwe wywody na temat wartości języka polskiego.
Obronę ojczystej mowy wkłada w usta Wojciecha Kryskiego. Ten zwolennik włoskich obyczajów udowadnia, że humanizmGłówny prąd intelektualny renesansu, stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego godność i rozwój. nie oznacza ślepego naśladownictwa cudzoziemszczyzny, ale świadomy patriotyzm.
Przeprowadzona w księdze I „Dworzanina” obrona języka polskiego należy do najpiękniejszych kart tej książki. (...) Broni języka polskiego i jego czystości pan Kryski, zwolennik obyczaju włoskiego i dworskiej kultury. To fakt znamienny, że tym włosko-humanistycznym duktem dociera nie żadna cudzoziemszczyzna, lecz czysty patriotyzm. (Jerzy Ziomek)
Autor zmodyfikował również warstwę anegdotyczną, usuwając między innymi żarty z mnichów, kapelanów i kardynałów. Z oryginału zachował zaledwie czterdzieści opowieści, dodając drugie tyle własnych, osadzonych w polskich realiach. Nagromadzenie facecjiKrótkie, żartobliwe opowiadanie lub anegdota, często o charakterze satyrycznym, popularne w literaturze staropolskiej. zbliża dzieło do prozy narracyjnej. To nietypowy zabieg, ponieważ ówczesny dialog literacki ciążył zazwyczaj w stronę formy dramatycznej.
Narrator pełni tu wyłącznie funkcję reżysera. Opisuje scenerię i zachowania postaci, ale nie ingeruje w samą dyskusję. Wypowiedzi bohaterów są starannie skomponowane zgodnie z zasadami retorykiSztuka pięknego, przekonującego mówienia i budowania argumentacji, wywodząca się z antyku. i służą przekazywaniu konkretnych norm moralnych.
Wzorzec idealnego dworzanina
Dzieło Górnickiego to klasyczna literatura parenetycznaUtwory mające na celu kształtowanie postaw czytelników poprzez ukazywanie idealnych wzorców osobowych.. Przyjmuje formę zwierciadłaGatunek literatury dydaktycznej prezentujący wyidealizowany obraz przedstawiciela danego stanu lub zawodu., w którym odbija się perfekcyjny wizerunek człowieka renesansu.
Kluczowa cecha dworzanina. Oznacza naturalną elegancję i takt, dzięki którym każde działanie wydaje się lekkie i harmonijne.
Umiejętność ukrywania wysiłku wkładanego w naukę i pracę. Dworzanin ma sprawiać wrażenie, że jego talenty są wrodzone.
Łączenie wysokiej kultury intelektualnej z męstwem na polu walki oraz rozwagą w czasie pokoju.
Pojęcie wdzięku wywodzi się z renesansowej poetyki normatywnejZbiór sztywnych reguł i przepisów określających, jak należy tworzyć dzieła literackie w danej epoce.. W przeciwieństwie do mierzalnych proporcji, wdzięk jest kategorią subiektywną. To sztuka zachowania, która sprawia, że człowiek podoba się otoczeniu. Górnicki kładzie ogromny nacisk na naturalność, szczególnie w mowie. Ostro krytykuje sztuczne wplatanie obcojęzycznych zwrotów przez Polaków wracających z zagranicznych wojaży.
A tak ten mój dworzanin będzie u wszystkich ludzi z podziwieniem osoby i będzie miał we wszystkim gracyję, a zwłaszcza w mowie, jeśli się strzec będzie wydwarzania, której wady pełno wszędzie a podobno u nas w Polszcze więcej niż gdzie indziej.
Zewnętrzna wytworność to jednak tylko oprawa. Fundamentem dworskości pozostaje głębia duchowa. Idealny dworzanin musi być odważny, mądry i potrafić wywierać pozytywny wpływ na swojego władcę.
Dla samego Górnickiego traktat miał również wymiar osobisty. Jako człowiek o mieszczańskim rodowodzie, poprzez służbę na dworze i literacki mecenatOpieka finansowa i polityczna sprawowana nad artystami przez władców, arystokrację lub bogate duchowieństwo. szukał drogi do awansu społecznego. Udowadniał, że cechy, które szlachcic otrzymuje z urodzenia, można wypracować własnym trudem i staranną edukacją.