William Szekspir - biografia twórcy teatru elżbietańskiego

Wczesne życie i edukacja

William Szekspir przyszedł na świat prawdopodobnie 23 kwietnia 1564 roku w Stratford-upon-Avon. Jego ojciec, John, zajmował się garbarstwem i handlem, a przez pewien czas pełnił nawet funkcję burmistrza. Matka, Mary Arden, wywodziła się z zamożnego ziemiaństwa. Taki układ zapewnił chłopcu solidny start społeczny.

Przyszły dramaturg uczył się w miejscowej szkole gramatycznejTyp szkoły w dawnej Anglii, skupiający się na nauce łaciny, retoryki i literatury antycznej.. Tam opanował łacinę i poznał klasyków: Owidiusza, Wergiliusza czy Cycerona. Nigdy nie podjął studiów w Oksfordzie ani Cambridge. Ten brak akademickiego wykształcenia do dziś prowokuje teorie spiskowe, sugerujące, że autorem jego sztuk był ktoś inny. Szekspir jednak doskonale radził sobie z przetwarzaniem starożytnych mitów i historii.

W 1582 roku osiemnastoletni William poślubił starszą o osiem lat Anne Hathaway. Para doczekała się trojga dzieci: Susanny oraz bliźniąt, Hamneta i Judith. Śmierć jedenastoletniego Hamneta w 1596 roku mocno wstrząsnęła pisarzem. Echa tej osobistej tragedii krytycy odnajdują w jego późniejszych, przesiąkniętych żałobą tekstach.

Debiut i pierwsze dzieła

Około 1590 roku Szekspir opuścił rodzinne miasto i ruszył do Londynu. Okres między ślubem a pojawieniem się w stolicy biografowie nazywają straconymi latamiCzas w życiu Szekspira (ok. 1585–1592), z którego nie zachowały się żadne dokumenty na jego temat.. Szybko odnalazł się w teatralnym świecie. Początkowo pracował jako aktor i korektor cudzych tekstów, by z czasem zacząć pisać na własny rachunek.

Pierwszy pisemny ślad jego londyńskiej kariery to złośliwy pamflet Roberta Greene’a z 1592 roku. Uznany wówczas dramaturg nazwał Szekspira „zarozumiałą wroną”, która próbuje konkurować z wykształconymi twórcami. Ta uszczypliwość dowodzi, że przybysz z prowincji zdążył już mocno zaleźć za skórę londyńskiej konkurencji.

Początkowy etap twórczości przyniósł mu sporą popularność. Napisał wtedy historyczną trylogię o Henryku VI (ok. 1590–1592) oraz Ryszarda III (ok. 1593). Kiedy wybuch epidemii dżumy wymusił zamknięcie teatrów, Szekspir zajął się poezją. Swoje poematy Wenus i Adonis oraz Gwałt na Lukrecji zadedykował hrabiemu Southampton, licząc na finansowe wsparcie arystokraty.

Dojrzałość twórcza

Od połowy lat 90. XVI wieku kariera Szekspira nabrała ogromnego tempa. Został udziałowcem i głównym autorem trupy Lord Chamberlain's MenJedna z najważniejszych grup teatralnych w Londynie, występująca pod patronatem Lorda Szambelana.. Zapewniło mu to stabilność finansową i pełną swobodę artystyczną. W 1599 roku zespół wybudował na południowym brzegu Tamizy słynny teatr The Globe.

Romeo i Julia (ok. 1595) to jeden z pierwszych dowodów jego dramaturgicznego geniuszu. Szekspir sięgnął po włoską nowelę Mattea Bandella i stworzył z niej opowieść o tragicznym braku porozumienia. Tytułowi kochankowie giną, ponieważ świat dorosłych jest uwięziony w starym, bezsensownym konflikcie rodów Montecchich i Capuletich.

Kolejne lata przyniosły prawdziwy wysyp wybitnych tekstów. Sen nocy letniej zacierał granice między jawą a snem, a Kupiec wenecki zmuszał do refleksji nad sprawiedliwością. Na przełomie wieków powstały najsłynniejsze tragedieOdmiana dramatu zrywająca z antyczną zasadą trzech jedności i wprowadzająca na scenę sceny zbiorowe, przemoc oraz elementy fantastyczne.: Hamlet, Otello, Król Lear i Makbet. Każda z nich precyzyjnie rozkładała na czynniki pierwsze ludzką psychikę – od paraliżujących wątpliwości po niszczącą żądzę władzy.

Osobny rozdział stanowią Sonety. Zbiór 154 wierszy wydano w 1609 roku. Utwory te, adresowane do tajemniczego Młodzieńca (Fair Youth) i Czarnej Damy (Dark Lady), do dziś wywołują gorące spory wśród badaczy literatury. Pod koniec kariery Szekspir pisał głównie romanse sceniczne. Burza (1611) z postacią maga Prospera, który łamie swoją różdżkę, jest powszechnie interpretowana jako pożegnanie autora z teatrem.

Kontekst historyczny

Twórczość Szekspira nierozerwalnie łączy się z epoką elżbietańskąZłoty wiek w historii Anglii za panowania Elżbiety I (1558–1603), charakteryzujący się rozkwitem kultury, handlu i potęgi morskiej.. Królowa Elżbieta I uczyniła z teatru narzędzie polityki kulturalnej. Trupy aktorskie działały pod patronatem potężnych arystokratów, a królewska cenzura uważnie badała teksty. Dramaty historyczne Szekspira często służyły jako zakamuflowany komentarz do bieżących wydarzeń politycznych.

Szesnastowieczny Londyn tętnił życiem jako rosnące centrum handlowe. Publiczność teatralna była niezwykle zróżnicowana. Pod sceną tłoczyli się rzemieślnicy, zwani groundlingsNajbiedniejsza część widowni w teatrze elżbietańskim, kupująca najtańsze miejsca stojące na parterze., a na zadaszonych galeriach zasiadała arystokracja. Szekspir musiał zadowolić wszystkich. Właśnie dlatego w jego sztukach wulgarne żarty sąsiadują z głębokimi monologami filozoficznymi. W Romeu i Julii rubaszna Piastunka bawi tłum, podczas gdy główny bohater wygłasza poetyckie refleksje o naturze miłości.

Wstąpienie na tron Jakuba I w 1603 roku zmieniło układ sił. Zespół Szekspira zyskał status trupy królewskiej (King's Men). Zmienił się także ton samych sztuk. Mroczny, pesymistyczny klimat Makbeta czy Króla Leara odzwierciedlał lęki nowej epoki: strach przed spiskiem, tyranią i chaosem.

Spuścizna i znaczenie

Około 1613 roku dramaturg wrócił do Stratfordu. Zmarł 23 kwietnia 1616 roku, dokładnie w dniu swoich pięćdziesiątych drugich urodzin. Siedem lat po jego śmierci przyjaciele z teatru wydali Pierwsze FolioPierwsze zbiorowe wydanie dzieł Szekspira z 1623 roku, zawierające 36 sztuk. Bez niego wiele tekstów przepadłoby na zawsze.. Ten potężny zbiór ocalił przed zapomnieniem połowę jego dorobku.

W Polsce Szekspira tłumaczyli najwięksi mistrzowie słowa. W XIX wieku klasyczne przekłady tworzył Józef Paszkowski, a w XX wieku Maciej Słomczyński przełożył wszystkie jego dzieła. Współcześnie wzorcem pozostają tłumaczenia Stanisława Barańczaka z lat 90. Barańczak genialnie oddał rytm, gry słowne i wieloznaczność oryginału. Dzięki niemu polski widz słyszy dziś żarty Merkucja dokładnie tak, jak słyszał je londyński rzemieślnik cztery stulecia temu.

Dlaczego teksty Szekspira wciąż żyją na scenach całego świata? Jego bohaterowie wymykają się schematom. Romeo nie potrafi pójść na kompromis, Julia wybiera śmierć zamiast posłuszeństwa, a Hamlet tonie we własnych wątpliwościach. Zadają pytania o sens władzy, miłości i zdrady, na które ludzkość nadal nie znalazła odpowiedzi.