Kontekst renesansowy i filozoficzny w Romeo i Julii

Człowiek jako miara – antropocentryzm w akcji

Szekspir pisał Romeo i Julię w latach 1594–1596, w samym centrum angielskiego renesansu. Ta epoka przenosiła środek ciężkości ze spraw boskich na ludzkie. Przeskok ten bezpośrednio wpłynął na sposób, w jaki dramaturg konstruuje postacie i motywuje ich wybory.

Renesansowy antropocentryzmPogląd filozoficzny stawiający człowieka w centrum zainteresowania, przypisujący mu wyjątkową pozycję w świecie. objawia się w dramacie bardzo konkretnie. Romeo i Julia podejmują decyzje wbrew rodzinom, społecznym konwencjom i rozsądkowi. Kierują się własnym pragnieniem. Średniowieczny bohater szukałby w takiej chwili woli Bożej lub nakazu feudalnego, tymczasem Romeo szuka wyłącznie Julii.

Humanistyczna myśl zakładała wyjątkowość jednostki i jej zdolność do samostanowienia. Włoski filozof Pico della MirandolaWłoski filozof renesansowy, autor słynnej „Mowy o godności człowieka”, w której dowodził, że człowiek sam kształtuje swój los. pisał, że człowiek sam rzeźbi swoją naturę. Romeo porzuca Rozalindę i w jednej chwili decyduje się na miłość do córki wroga. Jest jednostką nieprzewidywalną, niepokorną wobec zastanych układów.

Julia idzie jeszcze dalej. W słynnej scenie na balkonie to ona formułuje warunki relacji, pyta wprost o intencje i namawia do szybkiego ślubu. Dla szesnastowiecznej publiczności takie zachowanie kobiety łamało schematy. Julia nie jest postacią podporządkowaną ojcowskiej woli, lecz podmiotem decydującym o własnym życiu.

Renesansowe pojęcie miłości – między Platonem a żywiołem

Filozofia miłości w epoce odrodzenia wyrastała z neoplatonizmuKierunek filozoficzny nawiązujący do Platona, w renesansie łączący miłość ziemską z dążeniem do boskiego absolutu.. Według tej koncepcji miłość to kosmiczna siła łącząca dusze i unosząca je ku doskonałości. Piękno ukochanej osoby traktowano jako odblask piękna absolutnego.

Szekspir doskonale zna tę konwencję i świadomie z nią gra. Zanim Romeo spotka Julię, przypomina bladego petrarkistęKonwencja poetycka naśladująca styl Francesco Petrarki, charakteryzująca się wyidealizowanym obrazem ukochanej i wyszukanymi metaforami. wzdychającego do Rozalindy. Mówi o niej w gotowych metaforach, cierpi demonstracyjnie i posługuje się skodyfikowanym językiem. To uczucie bez treści, opierające się wyłącznie na formie.

„Miłość jest dymem tchnień wzdychającego,
Aż się ją oczyści – ogniem w oczach błyszczącym.”

Gdy pojawia się Julia, język Romea gwałtownie się zmienia. Staje się bezpośredni, gorączkowy, pozbawiony sztucznych ozdobników. Miłość w tej tragedii nie unosi ku niebu, ale ściąga na ziemię. Wplątuje bohaterów w brutalny konkret: tajny ślub, noc poślubną, wygnanie i truciznę.

Fatum w nowym opakowaniu

Zderzenie renesansowego optymizmu z antycznym fatumW starożytności: nieodwołalne przeznaczenie, nieszczęśliwy los, przed którym człowiek nie może uciec. buduje główne napięcie dramatu. Prolog jasno zapowiada los kochanków, nazywając ich dziećmi nieszczęśliwych gwiazd.

Szekspir modyfikuje jednak grecką koncepcję tragedii. W antyku bogowie wydawali wyrok, a człowiek był jedynie jego wykonawcą. W Weronie przeznaczenie działa przez zbiegi okoliczności, ludzkie błędy i przypadkowe spóźnienia. List ojca Laurentego nie dociera do Romea nie z woli MojrW mitologii greckiej boginie losu, które przędły, odmierzały i przecinały nić ludzkiego życia., lecz z powodu kwarantanny posłańca. Romeo zjawia się w grobowcu o kilka minut za wcześnie, a Julia budzi się o kilka minut za późno.

To specyficzne, renesansowe fatum. Nie jest zadekretowane przez bogów, ale stanowi wypadkową ludzkich działań i ślepego przypadku. Włoski myśliciel Niccolò MachiavelliRenesansowy dyplomata i pisarz, autor „Księcia”. Uważał, że polityka to gra sił, w której liczy się skuteczność, a nie moralność. pisał, że fortuna rządzi połową ludzkich spraw, resztę zostawiając naszej sprawności. W tragedii Szekspira kochankowie działają aktywnie, ale ślepy los wciąż trzyma rękę na wadze.

Ojciec Laurenty – humanista w habicie

FranciszkaninZakon żebraczy założony przez św. Franciszka z Asyżu, w średniowieczu i renesansie często zajmujący się nauką, medycyną i zielarstwem. Laurenty to postać o wyraźnie renesansowym profilu intelektualnym. Zna się na ziołach, bada naturę dobra i zła, a przede wszystkim wierzy w rozum jako narzędzie rozwiązywania konfliktów.

Jego plan obejmuje truciznę wywołującą pozorną śmierć, tajny ślub i list z wyjaśnieniem. To projekt racjonalisty przekonanego, że inteligentna interwencja pokona los i naprawi szkody wyrządzone przez rodową nienawiść.

Plan ostatecznie się wali. W tym fiasku kryje się głęboka diagnoza epoki. Renesansowy optymizm co do możliwości rozumu zderza się z chaosem rzeczywistości. Laurenty robi wszystko dobrze, a mimo to ponosi klęskę. Nawet najlepsza wola i najostrzejszy umysł nie wystarczą, gdy do gry wkracza epidemia i zły timing.

Natura ludzka – dobra czy zepsuta?

Renesans toczył spór z pesymistyczną teologią średniowiecza o naturę człowieka. Myśl humanistyczna skłaniała się ku uznaniu, że ludzie są z natury zdolni do dobra. Zło miało wynikać z ignorancji, złych instytucji lub przypadku. Romeo i Julia testuje tę tezę w praktyce.

Monteki i Kapuleci nie są potwornymi złoczyńcami. Zostali uwięzieni w logice waśni, której przyczyn nikt już nie pamięta. Tybalt bywa agresywny, ale działa w ramach kodu honorowegoNiepisany zbiór zasad określających zachowanie szlachty, nakazujący m.in. bezwzględną obronę dobrego imienia rodu, często z użyciem broni., który jego otoczenie uważa za obowiązujący. Stary Kapulet kocha Julię, a jednak wybiera dla niej los bez jej zgody. Merkucjo ginie, bo nie potrafi odmówić sobie pojedynku.

Każda z tych postaci ma szansę na lepszy wybór, a jednak go nie dokonuje. Szekspir pokazuje psychologiczną złożoność jednostki, odchodząc od abstrakcyjnej, teologicznej kategorii grzechu. Człowiek reaguje na okoliczności i często sam na siebie sprowadza zgubę.

Werona jako renesansowe miasto-państwo

Akcja rozgrywa się w Weronie. Dla angielskiej publiczności końca XVI wieku to włoskie miasto-państwoNiewielki, niezależny organizm państwowy składający się z jednego miasta i przyległych terytoriów, charakterystyczny dla renesansowych Włoch. było synonimem Italii: pięknej, niebezpiecznej, przepełnionej namiętnościami i intrygami. Włochy symbolizowały zarazem wysoką kulturę i moralną dwuznaczność.

Książę Eskalus stara się sprawować władzę w sposób racjonalny. Grozi śmiercią za kolejne bójki i próbuje mediować. Jego autorytet okazuje się jednak kruchy wobec siły zwaśnionych rodów. To obraz typowy dla renesansowych dyskusji politycznych o budowaniu sprawnego państwa w obliczu prywatnych interesów silnych grup.

Myśliciele tacy jak Machiavelli, Erazm z RotterdamuWybitny humanista renesansowy, filozof i filolog. Głosił potrzebę reformy Kościoła i powrotu do prostoty ewangelicznej. czy Tomasz Morus szukali odpowiedzi na ten dylemat. Szekspir go dramatyzuje. Gdy na końcu Romeo i Julia leżą martwi, Książę podsumowuje: „Wszyscy jesteśmy ukarani”.

To zdanie ma wymiar polityczny i filozoficzny. Waśń Montekich i Kapuletów zniszczyła nie tylko dwie rodziny, ale zatruła całe miasto. Prywatna przemoc zawsze niszczy wspólnotę.