Rola książki w średniowieczu

Od skryptorium do warsztatu

Wczesne średniowiecze to epoka słowa mówionego, a każda księga stanowiła luksusowy unikat. Teksty powielano wyłącznie ręcznie w klasztornych skryptoriachPomieszczenie w klasztorze przeznaczone do ręcznego przepisywania ksiąg przez mnichów.. Proces ten wymagał benedyktyńskiej cierpliwości. Podstawowym materiałem piśmienniczym był pergaminMateriał pisarski wytwarzany ze specjalnie wyprawionych skór zwierzęcych, najczęściej cielęcych lub owczych., niezwykle drogi i trudny w obróbce. Papier dotarł do Europy dopiero w XII wieku, a jego powszechne użycie to kwestia kolejnych dwustu lat.

Wraz z rozwojem miast i uniwersytetów monopol Kościoła na produkcję ksiąg osłabł. W XIV wieku na ulicach pojawiły się świeckie warsztaty kopistów, obsługujące studentów, urzędników i dwory monarsze.

Księga jako świętość i dzieło sztuki

Średniowieczny stosunek do słowa pisanego opierał się na głębokiej czci. Kopiowanie tekstów religijnych traktowano jako formę modlitwy i zaszczyt. Wiele woluminów to prawdziwe arcydzieła sztuki rzemieślniczej. Strony pokrywano misternymi inicjałamiOzdobna, powiększona pierwsza litera tekstu lub akapitu, często bogato ilustrowana., roślinnymi bordiurami i kunsztownymi miniaturami. Obok tych luksusowych wydań funkcjonowały też skromniejsze pozycje codziennego użytku, głównie modlitewniki i psałterze.

Łacina i języki narodowe

Przez stulecia jedynym językiem nauki, dyplomacji i literatury była łacina. Sytuacja zmieniła się w XIV wieku, gdy po książki zaczęli sięgać przedstawiciele nowych warstw społecznych: szlachta, bogaci kupcy i rzemieślnicy. Nie znali oni biegle łaciny, a potrzebowali tekstów fachowych, prawniczych oraz literatury rozrywkowej. To wymusiło rozwój piśmiennictwa w językach narodowych. W Polsce proces ten przebiegał stopniowo - polszczyzna wyłaniała się z lokalnych dialektów, by z czasem ukształtować jednolity język literacki.

Biblioteki i księgi na łańcuchach

Pierwsze średniowieczne księgozbiory powstawały już w V i VI wieku przy zakonach, a ich funkcjonowanie regulowały surowe zasady, takie jak reguła św. Benedykta. Biblioteki mieściły się zazwyczaj w zakrystiach lub specjalnych przybudówkach kościelnych.

Zbiory dzieliły się na trzy główne kategorie. Podstawę stanowiło Pismo Święte wraz z komentarzami. Drugą grupę tworzyły pisma Ojców Kościoła i traktaty teologiczne. Trzecia obejmowała literaturę świecką: dzieła medyczne, prawnicze, historyczne i przyrodnicze. Dostęp do tych zasobów był mocno ograniczony i elitarny.

W Polsce rozwój bibliotek wiązał się z edukacją. Przełomowym momentem było założenie Akademii Krakowskiej w 1364 roku przez Kazimierza Wielkiego. Największe znaczenie zyskała z czasem biblioteka Collegium Maius, która dała początek dzisiejszej Bibliotece Jagiellońskiej.

Rewolucja Gutenberga

Koniec średniowiecza przyniósł wynalazek, który na zawsze zmienił obieg myśli ludzkiej. Ruchoma czcionka zastąpiła żmudną pracę kopistów, obniżyła koszty produkcji książek i drastycznie skróciła czas ich powstawania.

• 1455
  Biblia Gutenberga

  Jan Gutenberg drukuje w Moguncji pierwsze wydanie Biblii, uznawane za arcydzieło wczesnej typografii.

• 1457
  Psałterz moguncki

  Ukazuje się pierwsza książka wydrukowana z użyciem wielobarwnych inicjałów i podaniem daty wydania.

To wydarzenie symbolicznie zamyka epokę rękopisów, otwierając drogę nowożytnej kulturze renesansu.