Antyczne nawiązania, toposy i archetypy
Antyk stanowi fundament kultury europejskiej, do którego nieustannie odwołują się twórcy późniejszych epok. Kluczem do zrozumienia tej literackiej ciągłości są toposy i archetypy, czyli uniwersalne motywy oraz prastare wzorce ludzkich postaw. Rozpoznawanie tych schematów pozwala dostrzec, jak starożytne wyobrażenia o świecie funkcjonują w tekstach kultury aż do czasów współczesnych.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Kultura śródziemnomorska opiera się na ciągłości. Pisarze, malarze i rzeźbiarze od wieków czerpią z mitologii oraz tekstów starożytnych, budując wspólną przestrzeń porozumienia z odbiorcą. Narzędziami tej komunikacji są dwa fundamentalne pojęcia, które pozwalają literaturze trwać w nieprzerwanym dialogu z przeszłością.
Pierwotny wzorzec postaci, postawy lub zachowania, tkwiący w ludzkiej podświadomości (np. Prometeusz jako buntownik).
Odwieczny, powtarzający się motyw lub obraz literacki, wyrażający uniwersalne prawdy o świecie (np. świat jako teatr).
Archetypy - prastare wzorce
Słowo to wywodzi się z greckiego arche, oznaczającego początek, przyczynę lub pierwiastek. Archetyp to zbiór cech tworzących uniwersalny prototyp ludzkiego charakteru i wzór konkretnej reakcji. Szwajcarski psychiatra Carl Gustav Jung uznał, że archetypy odzwierciedlają zbiorową podświadomośćZbiór wspólnych dla całej ludzkości instynktów, wspomnień i wzorców zachowań, dziedziczonych niezależnie od kultury.. Są to powszechne myśli i wyobrażenia, które odnajdujemy pod każdą szerokością geograficzną, we wszystkich kulturach świata.
Starożytność dostarczyła nam galerii takich niezmiennych postaw. Prometeusz uosabia archetyp wyzwoliciela i buntownika gotowego na najwyższe poświęcenie. Penelopa to wieczny symbol wiernej żony, czekającej na powrót męża. Z kolei Biblia, drugi filar naszej kultury, wprowadza między innymi archetyp syna marnotrawnego, obrazujący błądzenie i przebaczenie.
👍 Polub nasz profil na Facebooku — powtórki z lektur, motywy literackie i pytania maturalne w jednym miejscu.
Toposy - wędrujące motywy
Pojęcie toposu (liczba mnoga: topoi) wywodzi się z antycznej sztuki retorykiStarożytna sztuka pięknego, przekonującego mówienia i argumentacji, podstawa klasycznego wykształcenia., gdzie oznaczało loci communes (miejsca wspólne) - zbiór gotowych chwytów i schematów wysławiania się. Dzisiaj topos rozumiemy znacznie szerzej. To odwieczne tematy świadczące o jedności kultury śródziemnomorskiej, czerpiące ze źródeł mitologicznych, religijnych i obrzędowych.
Toposy literackie to uniwersalne koncepcje człowieka i komentarze do rzeczywistości. Przyjmują formę utrwalonych obrazów, metafor lub zestawień - na przykład przeciwstawienia starca i młodzieńca czy miłości niebiańskiej i ziemskiej. Do najpopularniejszych formuł interpretujących świat należą:
- Świat jako teatr (theatrum mundi) - ludzie to jedynie marionetki odgrywające narzucone im role.
- Świat na opak - odwrócenie naturalnego porządku rzeczy i praw rządzących rzeczywistością.
- Sen jako brat śmierci - motyw utożsamiający zasypianie z przejściem w zaświaty.
- Wyspy szczęśliwe - wyobrażenie idealnej, utopijnej krainy wolnej od trosk.
- Ojczyzna matka - personifikacja kraju ojczystego, wymagającego szacunku i opieki.
Toposy i archetypy działają jak literacki kod. Kiedy renesansowy poeta lub współczesny reżyser przywołuje motyw labiryntu czy postać Ikara, nie musi tłumaczyć całej historii od nowa. Odbiorca automatycznie odczytuje ukryte znaczenia, ponieważ wychował się w tym samym kręgu kulturowym.
Zobacz więcej
Mitologia:
Biblia: