Nawiązania biblijne w literaturze
Biblia stanowi fundament kultury europejskiej, dostarczając twórcom niewyczerpanego zasobu motywów, archetypów i toposów. Pisarze każdej epoki literackiej czerpali z Pisma Świętego, adaptując jego uniwersalne przesłania do własnych realiów historycznych. Obecność wątków biblijnych widać nie tylko w poezji i prozie, ale również w malarstwie, rzeźbie oraz muzyce.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Pismo Święte od wieków kształtuje europejską tożsamość. To ogromna skarbnica symboliMotyw lub znak, który poza znaczeniem dosłownym posiada ukryty, wieloznaczny sens., archetypów oraz toposów literackich. W polskiej literaturze średniowiecznej dominowała poezja religijna. Najlepszymi przykładami są Bogurodzica, Żale Matki Bożej pod krzyżem oraz twórczość Władysława z Gielniowa.
Od renesansu po oświecenie
Renesans przyniósł nowe spojrzenie na teksty święte. Jan Kochanowski przełożył Psałterz Dawidów, a także napisał hymn Czego chcesz od nas, Panie oraz poemat Zuzanna. Mikołaj Rej stworzył Żywot Józefa. Z kolei Piotr Skarga w Kazaniach sejmowych przyjął pozę starotestamentowego proroka, ostrzegającego naród przed upadkiem.
W epoce baroku po motywy biblijne sięgali twórcy tacy jak Mikołaj Sęp Szarzyński w zbiorze Rytmy, albo wiersze polskie, a także Daniel Naborowski, Wacław Potocki czy Józef Baka. Oświecenie, choć mocno skupione na rozumie, również wydało dzieła inspirowane wiarą. Franciszek Karpiński napisał Pieśni nabożne, a Konstancja Benisławska Pieśni sobie śpiewane.
Romantyzm i wiek XIX
Romantyzm całkowicie przedefiniował wykorzystanie Biblii. Adam Mickiewicz w Dziadach, cz. III stworzył koncepcję mesjanizmuPogląd przypisujący wybranemu narodowi lub jednostce misję zbawienia ludzkości poprzez własne cierpienie.. Juliusz Słowacki wplatał motywy religijne w wiersz Smutno mi, Boże oraz poemat Anhelli. Zygmunt Krasiński czerpał z wizji końca świata w Nie-Boskiej komedii oraz Irydionie. Biblijne inspiracje przenikały również trudną poezję Cypriana Kamila Norwida.
Wielu twórców nie tylko czerpało z motywów biblijnych, ale też naśladowało sam język Pisma Świętego. Taki zabieg nazywamy stylizacją biblijną. Charakteryzuje się ona podniosłym tonem, licznymi powtórzeniami, zdaniami rozpoczynającymi się od spójników (np. "A", "I") oraz specyficznym szykiem wyrazów. Mistrzowsko wykorzystał ją Adam Mickiewicz w Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego.
Pozytywizm przyniósł historyczne spojrzenie na początki chrześcijaństwa w Quo vadis Henryka Sienkiewicza. Bolesław Prus w Placówce nawiązywał do patriarchalnego modelu życia. Młoda Polska to z kolei czas skrajności. Jan Kasprowicz w swoich hymnach malował przerażające wizje apokalipsyBiblijna wizja końca świata, często wykorzystywana w literaturze do opisu katastrof dziejowych., by później, podobnie jak Leopold Staff, zwrócić się ku radosnej filozofii franciszkańskiej.
Literatura współczesna i powszechna
Literatura współczesna często interpretuje Biblię w sposób przewrotny lub w kontekście wojennych traum. Czesław Miłosz w Piosence o końcu świata odziera apokalipsę z grozy. Wisława Szymborska w wierszu Żona Lota oddaje głos bezimiennej kobiecie z Księgi Rodzaju. Tadeusz Konwicki w Małej Apokalipsie przenosi motyw końca świata w realia komunistycznej Warszawy, a Tadeusz Różewicz w wierszu Drewno dekonstruuje sacrum.
Twórcy zagraniczni równie chętnie sięgali po święte teksty. Michaił Bułhakow w Mistrzu i Małgorzacie opowiedział na nowo historię Poncjusza Piłata i Jeszui. John Steinbeck w powieści Na wschód od Edenu zinterpretował motyw Kaina i Abla. Mark Twain napisał humorystyczne Pamiętniki Adama i Ewy, Thomas Mann monumentalny cykl Józef i jego bracia, a Lew Tołstoj powieść Zmartwychwstanie.
Nawiązania w sztukach plastycznych
- Leonardo da Vinci, Ostatnia wieczerza
- Michał Anioł, Sąd Ostateczny
- Albrecht Durer, cykl Apokalipsa
- Rafael Santi, Złożenie do grobu, Święta Rodzina, Madonna sykstyńska
- Wit Stwosz - ołtarz w Kościele Maraickim
- Michał Anioł, Pieta
- Rembrant, Caravaggio, Rubens – sceny ofiary z Izaaka
- Pieter Bruegel Starszy, Wieża Babel
Nawiązania w muzyce
Teksty biblijne od wieków stanowiły kanwę dla największych dzieł muzycznych. Kompozytorzy tworzyli monumentalne formy wokalno-instrumentalne, ilustrujące wydarzenia ze Starego i Nowego Testamentu.
- Johann Sebastian Bach – Pasja według św. Mateusza, Pasja według św. Jana, Magnificat.
- Georg Friedrich Händel – oratorium Mesjasz.
- Karol Szymanowski – Stabat Mater.
- Krzysztof Penderecki – Dies irae.