Biblijne toposy i archetypy

Fundament wyobraźni: archetyp a topos

Zrozumienie tekstów kultury wymaga rozróżnienia dwóch podstawowych pojęć. ArchetypPierwotny, niezmienny wzorzec postaci, zdarzenia lub motywu, tkwiący w zbiorowej podświadomości. odnosi się do uniwersalnych postaw ludzkich. To matryca zachowań. Z kolei toposPowtarzający się motyw lub obraz literacki, świadczący o ciągłości kultury śródziemnomorskiej. to stały motyw, obraz lub temat wędrujący przez stulecia w literaturze i sztuce. Pismo Święte jest głównym, obok mitologii greckiej, źródłem tych wzorców dla kultury europejskiej.

Najważniejsze archetypy biblijne

Postaci z kart Biblii rzadko są tylko postaciami historycznymi. Reprezentują konkretne, niezmienne typy ludzkie.

Hiob - niezawinione cierpienie

Historia bogatego mieszkańca krainy Us to absolutny fundament rozważań o sensie bólu. Hiob traci majątek, dzieci i zdrowie, choć nie popełnił żadnego grzechu. Staje się archetypem człowieka poddanego skrajnej próbie, który mimo rozpaczy zachowuje wiarę. Jego postawa rodzi pojęcie teodycei - próby pogodzenia istnienia dobrego Boga z obecnością zła na świecie.

Kain i Abel - bratobójstwo i zawiść

Pierwsi synowie Adama i Ewy uosabiają odwieczny konflikt. Kain, rolnik, z zazdrości o to, że Bóg łaskawiej spojrzał na ofiarę Abla, zabija własnego brata. Kain to archetyp zbrodniarza, człowieka trawionego przez zawiść. Znamię kainowe do dziś symbolizuje piętno mordercy.

- Maryja - matka cierpiąca (Maryja)
- Judasz – zdrajca, mający wyrzuty sumienia
- Mojżesz - mędrzec, przewodnik
- Maria Magdalena – nawrócona grzesznica
- Hiob – człowiek cierpiący bez winy
- Kain – bratobójca
- Św. Paweł – nawrócony grzesznik
- Prorocy starotestamentowi
- Syn marnotrawny
- Samarytanin – człowiek miłosierny, współczujący

Syn marnotrawny - błądzenie i przebaczenie

Przypowieść z Nowego Testamentu kreuje podwójny wzorzec. Młodszy syn to archetyp człowieka grzesznego, który błądzi, upada, ale ostatecznie odczuwa skruchę. Miłosierny ojciec uosabia bezwarunkową miłość i gotowość do wybaczenia. Ta relacja odzwierciedla stosunek Boga do grzesznika.

Judasz i Tomasz - zdrada i zwątpienie

Wśród apostołów dwie postaci zyskały wymiar symboliczny. Judasz Iskariota, wydający Jezusa za trzydzieści srebrników, to archetyp zdrajcy i sprzedawczyka. Z kolei Niewierny Tomasz reprezentuje sceptycyzm. To człowiek, który musi dotknąć i zobaczyć, aby uwierzyć - uosobienie racjonalnego wątpienia.

Kluczowe toposy w Biblii

Oprócz postaw ludzkich, Biblia dostarcza literaturze gotowych obrazów i motywów, wokół których twórcy budują swoje dzieła.

Vanitas - marność nad marnościami

Motyw przemijania wywodzi się bezpośrednio z Księgi Koheleta. Przypomina o kruchości ludzkiego życia. Dobra materialne, sława, a nawet mądrość są ulotne. Prawdziwą wartość ma jedynie przestrzeganie boskich praw.

Marność nad marnościami i wszystko marność.

Apokalipsa - koniec świata

Wizja z Księgi Objawienia św. Jana ukształtowała wyobrażenia o końcu dziejów. ApokalipsaZ greckiego odsłonięcie, objawienie. Pierwotnie słowo to nie oznaczało zagłady, lecz ujawnienie boskich tajemnic. to obraz katastrofy, zniszczenia, ale też ostatecznego tryumfu dobra nad złem. W literaturze często pojawia się w momentach wielkich kryzysów historycznych, na przykład w poezji pokolenia Kolumbów podczas II wojny światowej.

Biblijne toposy:
- relacja nauczyciel-uczeń (uczniowie) – Jezus i Apostołowie
- pielgrzymka ludu do ziemi obiecanej – Izraelici
- raj utracony (Eden)
- apokalipsa
- śmierć męczeńska i zmartwychwstanie (Jezus)
- miasto rozpusty (Sodoma i Gomora, Babilon)
- kuszenie (kuszenie Jezusa na pustyni)

Utracony raj i wędrówka

Wygnanie z Edenu wprowadza do kultury topos utraconego raju - tęsknoty za miejscem idealnym, bezpiecznym, pozbawionym cierpienia. Z tym obrazem wiąże się motyw homo viator (człowieka wędrowca). Życie ludzkie ukazywane jest jako ciągła pielgrzymka, pełna prób i trudności, której ostatecznym celem jest powrót do utraconej ojczyzny lub osiągnięcie zbawienia.