Czas i miejsce akcji Boskiej komedii

Wielki Tydzień roku 1300

Dante rozpoczyna swoją wędrówkę w nocy z Wielkiego Czwartku na Wielki Piątek, 8 kwietnia 1300 roku. Poeta ma wtedy 35 lat. Zgodnie z biblijnym Psalmem 90 oznacza to dokładnie połowę ludzkiego życia. Wybór tej daty ma wymiar czysto symboliczny. Wielki Piątek to dzień śmierci Chrystusa, a Niedziela Wielkanocna – jego zmartwychwstania. Zejście do Piekła odpowiada śmierci, natomiast wyjście na powierzchnię i wspinaczka przez Czyściec to droga ku zbawieniu.

Rok 1300 to czas roku jubileuszowegoCzas szczególnej łaski i odpustów ogłoszony w 1300 r. przez papieża Bonifacego VIII, przyciągający do Rzymu tłumy pielgrzymów.. Dante umieszcza akcję poematu w tym momencie, choć fizycznie pisze dzieło po 1302 roku, przebywając już na wygnaniu z Florencji. Taki dystans biograficzny pozwala mu patrzeć w przeszłość. Wkłada w usta spotykanych dusz trafne „proroctwa” dotyczące wydarzeń politycznych, które w rzeczywistości już się dokonały.

Piekło – wnętrzności ziemi

Piekło to gigantyczny, lejkowaty krater sięgający samego środka Ziemi. Powstał, gdy strącony z niebios LucyferUpadły anioł, który zbuntował się przeciwko Bogu. W poemacie uwięziony w lodzie na samym dnie Piekła. uderzył w powierzchnię planety pod Jerozolimą. Zapadająca się materia wypiętrzyła po drugiej stronie globu górę Czyśćca.

Podróż startuje w ciemnym lesie (selva oscura), obrazującym moralne zagubienie. Dante i Wergiliusz przekraczają rzekę Acheron, oddzielającą świat żywych od krainy umarłych. Kolejne kręgi Piekła schodzą coraz niżej. Im cięższa wina, tym bliżej centrum ziemi znajduje się grzesznik. Na samym dnie, w skutym lodem jeziorze Kocytos, tkwi trójgłowy Lucyfer pożerający największych zdrajców: Judasza, Brutusa i Kasjusza.

Każda strefa ma unikalną topografię. Błotniste bagna Styksu, ogniste groby heretyków, rzeka krwi Flegeton dla tyranów czy las samobójców. Architektura kar opiera się na zasadzie contrapassoZasada sprawiedliwości, według której kara jest lustrzanym odbiciem lub przeciwieństwem popełnionego grzechu.. Krajobraz fizycznie oddaje naturę przewinienia.

Czyściec – góra na antypodach

Poeci opuszczają Piekło, przechodząc przez środek Ziemi. Wychodzą na powierzchnię u podnóża góry Czyśćca, wznoszącej się na oceanie na antypodachPunkt na powierzchni Ziemi leżący dokładnie po przeciwnej stronie globu. Dla Dantego była to półkula południowa. Jerozolimy. Nastaje poranek Niedzieli Wielkanocnej. Światło dnia przynosi nadzieję i zwiastuje odrodzenie.

Góra dzieli się na siedem tarasów. Odpowiadają one siedmiu grzechom głównym. Dusze wspinają się wyżej, a ich winy stają się coraz lżejsze. Na samym szczycie znajduje się Ziemski Raj, czyli biblijny Eden. W tym miejscu Wergiliusz musi opuścić Dantego. Antyczny mędrzec uosabia ludzki rozum, który nie ma wstępu do strefy boskiej łaski. Przewodnictwo przejmuje Beatrycze.

Raj – sferyczna architektura nieba

Raj w „Boskiej komedii” opiera się na kosmologii PtolemeuszaStarożytny, geocentryczny model wszechświata, w którym Ziemia stanowi centrum, a wokół niej krążą sfery niebieskie.. To precyzyjny system dziewięciu sfer niebieskich: Księżyc, Merkury, Wenus, Słońce, Mars, Jowisz, Saturn, sfera gwiazd stałych i Primum Mobile. Ponad nimi rozciąga się Empireum – przestrzeń czystego światła, pozbawiona czasu, będąca siedzibą Boga.

Beatrycze prowadzi poetę przez kolejne niebiosa. Zbawione dusze ukazują się Dantemu w poszczególnych sferach, choć w rzeczywistości wszystkie przebywają w Empireum. To pedagogiczny zabieg. Ograniczony ludzki umysł potrzebuje hierarchii i wizualizacji, aby pojąć stopnie świętości.

Na ostatnim etapie przewodnikiem zostaje św. Bernard z ClairvauxŚredniowieczny cysters, mistyk i teolog, znany z głębokiej czci do Matki Boskiej.. Wprowadza on Dantego przed oblicze Stwórcy. Poeta dostrzega Boga pod postacią trzech przenikających się kręgów światła, symbolizujących Trójcę Świętą. W tym ułamku sekundy czas i przestrzeń całkowicie zanikają.

Dwie warstwy przestrzeni

Topografia poematu funkcjonuje na dwóch poziomach. Pierwszy to dosłowna, fizyczna mapa zaświatów. Średniowieczni czytelnicy traktowali lejkowate Piekło, spiralny Czyściec i sferyczny Raj jako realny obraz rzeczywistości pozagrobowej, spójny z ówczesną nauką i teologią.

Drugi poziom to alegoria moralna. Ciemny las obrazuje grzech. Zejście pod ziemię to bolesna konfrontacja z własnymi słabościami. Wspinaczka na górę Czyśćca wymaga etycznego wysiłku i pokuty. Lot przez sfery niebieskie to ostateczne zbliżenie do prawdy. Cała przestrzeń staje się mapą wewnętrznej przemiany człowieka.