Słowniczek pojęć do Boskiej komedii (sceny dantejskie, alegoria, contrapasso)
Słowniczek do „Boskiej komedii” porządkuje najważniejsze terminy literackie, filozoficzne i historyczne niezbędne do zrozumienia dzieła Dantego. Wyjaśnienia pojęć takich jak contrapasso, tercyna czy symonia ułatwiają analizę struktury zaświatów oraz motywacji poszczególnych bohaterów. Zestawienie łączy teoretyczne definicje z konkretnymi przykładami z poematu, co pozwala szybko odkodować ukryte znaczenia tekstu.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 6 min
Pojęcia literackie i gatunkowe
Alegoria – obraz lub narracja z ukrytym, jednoznacznym sensem. Cała podróż Dantego przez zaświaty obrazuje duchową drogę człowieka ku zbawieniu. Ciemny las z początku Piekła oznacza moralne zagubienie. Trzy bestie blokujące drogę to konkretne wady: pantera uosabia pożądliwość, lew pychę, a wilczyca chciwość.
Symbol – obraz o wielu ukrytych, płynnych znaczeniach. Beatrycze uosabia jednocześnie idealną miłość, łaskę Bożą i mądrość teologiczną. W przeciwieństwie do alegorii, symbolu nie da się sprowadzić do jednej prostej definicji.
Epos chrześcijański – gatunek łączący antyczną formę z nową wiarą. Dante czerpie z HomeraGrecki epik, twórca „Iliady” i „Odysei”, uznawany za ojca europejskiej literatury., ale heroiczną chwałę wojenną zastępuje wędrówką duchową. Bogów olimpijskich wypierają Bóg, aniołowie i święci.
Poemat epicki – rozbudowany utwór wierszowany. Boska komedia liczy dokładnie 14 233 wersy podzielone na 100 pieśni. Łączy wartką narrację z rozważaniami filozoficznymi.
Tercyna (terza rima) – trójwersowa strofa wynaleziona przez samego Dantego. Opiera się na łańcuchowym układzie rymów ABA BCB CDC. Taka konstrukcja napędza tekst, dając czytelnikowi poczucie ciągłego ruchu naprzód. W polskich przekładach ten rytm najlepiej oddali Edward Porębowicz i Agnieszka Kuciak.
Poemat dydaktyczny – utwór napisany po to, by uczyć. Dante konstruuje swoją wizję jako moralną lekcję. Każde spotkanie z potępioną lub zbawioną duszą pokazuje konsekwencje ludzkich wyborów.
Inwokacja – uroczysta prośba o natchnienie. Poeta nawiązuje do antyku, wzywając Muzy i Apollina. W Raju odrzuca jednak pogańskie konwencje i zwraca się bezpośrednio do Boga.
Katabaza – toposPowtarzający się motyw lub utrwalony schemat obrazowania w literaturze i sztuce. zstąpienia żywego bohatera do krainy umarłych. Dante naśladuje OdyseuszaMityczny król Itaki, który podczas swojej tułaczki wywołał duchy zmarłych, by poznać przyszłość. i EneaszaTrojański heros, główny bohater „Eneidy”, który zszedł do podziemi, by spotkać się z ojcem.. Opisuje jednak zaświaty chrześcijańskie, a nie mitologiczny HadesW mitologii greckiej podziemny świat zmarłych, a także imię boga, który nim władał..
Sceny dantejskie – współczesne określenie sytuacji pełnych chaosu, grozy i cierpienia. Wyrażenie wywodzi się z drastycznych opisów piekielnych kręgów. Należą do nich ogniste groby heretyków czy zamarznięte jezioro Kocyt.
Narracja pierwszoosobowa – opowieść prowadzona z perspektywy „ja”. Dante-narrator to starszy, mądrzejszy twórca, który spisuje wspomnienia. Dante-bohater to zagubiony wędrowiec, który dopiero poznaje zaświaty.
Pojęcia filozoficzne i światopoglądowe
Contrapasso – zasada sprawiedliwej odpłaty. Kara w piekle zawsze odpowiada naturze grzechu lub jest jego odwrotnością. Wróżbici za życia próbowali patrzeć w przyszłość, więc po śmierci mają głowy wykręcone do tyłu. Francesca i Paolo ulegli wichurze namiętności, dlatego teraz wirują w wiecznym, piekielnym wietrze.
Grzech główny – wady uznawane za źródło wszelkiego zła. Na tej liście opiera się cała struktura góry czyśćcowej. Należą do nich:
- pycha,
- chciwość,
- nieczystość,
- zazdrość,
- nieumiarkowanie,
- gniew,
- lenistwo.
Wolna wola – zdolność człowieka do samodzielnego wyboru między dobrem a złem. Dante nikogo nie potępia bez powodu. Dusze trafiają do piekła wyłącznie na skutek własnych, świadomych decyzji.
Łaska Boża – bezinteresowny dar od Boga. Beatrycze zstępuje do Limbo i prosi Wergiliusza, by ratował Dantego. Bez tej boskiej interwencji bohater zginąłby w ciemnym lesie.
Tomizm – system filozoficzny Tomasza z Akwinu. Łączy metafizykęDział filozofii badający najogólniejsze właściwości bytu, przyczyny zjawisk i naturę rzeczywistości. Arystotelesa z chrześcijańską dogmatykąDział teologii zajmujący się systematyzowaniem i wyjaśnianiem oficjalnych prawd wiary.. To właśnie z tomizmu wynika niezwykle logiczna, hierarchiczna budowa dantejskich zaświatów.
Eschatologia – nauka o rzeczach ostatecznych: śmierci, niebie, piekle i Sądzie OstatecznymW chrześcijaństwie końcowy osąd wszystkich ludzi przez Boga na końcu dziejów.. Poemat pokazuje stan dusz tuż po śmierci, zanim nastąpi koniec świata.
Miłość kontemplacyjna – mistyczna siła prowadząca duszę do Stwórcy. Beatrycze nie jest tylko ziemską ukochaną. Jej piękno kieruje wzrok poety ku Bogu. Ostatni wers poematu podsumowuje tę kosmiczną siłę:
Miłość, co wprawia w ruch słońce i gwiazdy.
Mistyczne zjednoczenie (unio mystica) – bezpośredni kontakt duszy z Bogiem. Finał Raju ukazuje moment, w którym ludzki rozum kapituluje. Dante przyznaje, że brakuje mu słów, by opisać blask Bożej światłości.
Struktura zaświatów
Limbo – pierwszy krąg piekła. Przebywają tu dusze ludzi szlachetnych, ale nieochrzczonych. Nie cierpią fizycznie, lecz dręczy je wieczna tęsknota za Bogiem. To dom wielkich antycznych twórców: Horacego, Owidiusza, Lukana i Wergiliusza.
Kocyt – zamarznięte jezioro na samym dnie piekła. Lód symbolizuje całkowity brak miłości. W samym środku tkwi Lucyfer, który żuje w paszczach trzech największych zdrajców w historii: Judasza, Brutusa i Kasjusza.
Czyściec (Purgatorio) – góra w kształcie stożka. Dusze oczyszczają się tu z grzechów przez cierpienie, ale mają pewność zbawienia. Na samym szczycie znajduje się Raj Ziemski, czyli biblijny EdenBiblijny raj, pierwotne miejsce życia Adama i Ewy przed grzechem pierworodnym..
Empyreum – najwyższa sfera Raju, leżąca poza czasem i przestrzenią. To czyste, niematerialne światło i siedziba Boga. Dante ogląda tu Trójcę ŚwiętąChrześcijański dogmat o jednym Bogu istniejącym w trzech osobach: Ojca, Syna i Ducha Świętego..
Róża Mistyczna (Rosa Mystica) – amfiteatr w kształcie białej róży w Empyreum. Zasiadają w nim wszystkie zbawione dusze. Święty Bernard z Clairvaux tłumaczy poecie, kto zajmuje poszczególne płatki tego świetlistego kwiatu.
Struktura „Boskiej komedii” opiera się na średniowiecznej symbolice liczb. Poemat składa się ze 100 pieśni (1 wstępna + po 33 w każdej z trzech części), co symbolizuje doskonałość. Liczba 3 (trzy części zaświatów, tercyna, Trójca Święta) przewija się przez całe dzieło, nadając mu matematyczną i teologiczną harmonię.
Pojęcia historyczne i realioznawcze
Gwelfowie i gibelinowie – dwa wrogie obozy polityczne w średniowiecznych Włoszech. Gwelfowie popierali papieża, gibelinowie – cesarza. Dante należał do frakcji białych gwelfów. W 1302 roku czarni gwelfowie skazali go na dożywotnie wygnanie z Florencji.
Bonifacy VIII – papież urzędujący w latach 1294–1303 i osobisty wróg poety. Dante umieścił go w piekle jeszcze za jego życia. To akt ogromnej odwagi literackiej i politycznej.
Symonia – handel godnościami i sakramentamiW chrześcijaństwie widzialny znak niewidzialnej łaski Bożej, np. chrzest lub kapłaństwo.. Nazwa pochodzi od Szymona Maga z Dziejów ApostolskichKsięga Nowego Testamentu opisująca początki Kościoła i działalność pierwszych apostołów.. Symoniści tkwią w ósmym kręgu piekła głowami w dół, a ich stopy trawi ogień.
Przewodnicy duchowi – postacie objaśniające bohaterowi zasady panujące w zaświatach. Wergiliusz prowadzi Dantego przez Piekło i Czyściec. Beatrycze oprowadza go po Raju, a na samym końcu jej miejsce zajmuje święty Bernard.
Wergiliusz jako symbol rozumu – rzymski autor nie jest tu tylko historycznym poetą. Uosabia ludzki rozum, który potrafi doprowadzić człowieka do progu Raju Ziemskiego. Dalej potrzebna jest już wiara, dlatego Wergiliusz musi zawrócić.