„Cudzoziemka” a „Granica” Zofii Nałkowskiej – dwa oblicza powieści psychologicznej
Zestawienie „Cudzoziemki” Marii Kuncewiczowej i „Granicy” Zofii Nałkowskiej ukazuje dwa odmienne modele polskiej prozy psychologicznej dwudziestolecia międzywojennego. Nałkowska skupia się na uwarunkowaniach społecznych i klasowych, podczas gdy Kuncewiczowa analizuje wewnętrzne traumy oraz podświadomość jednostki. Obie autorki diagnozują przyczyny ludzkiego nieszczęścia, wykorzystując nowatorskie techniki narracyjne.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Dwa oblicza zniewolenia
Róża Żabczyńska i Zenon Ziembiewicz to ludzie pozbawieni wolności. Żadne z nich nie potrafi wyrwać się z narzuconych schematów. Róża od pierwszych stron powieści Kuncewiczowej jest jeńcem własnej przeszłości. Trawi ją nieodwzajemniona miłość do Michała Bądarzewskiego, żal po utraconej szansie na karierę skrzypaczki i poczucie, że życie ją okradło.
Ziembiewicz z kolei powtarza dokładnie to, czym gardził u swojego ojca. Wpada w schemat boleborzańskiPowielanie niemoralnych zachowań ojca Zenona, polegających na romansowaniu z kobietami z niższego stanu i usprawiedliwianiu tego męską naturą., powielając te same zdrady, kompromisy i wygodną hipokryzję. Oboje są ofiarami determinizmu, ale każda z autorek definiuje go inaczej.
Determinizm społeczny kontra psychologiczny
Nałkowska patrzy na człowieka przez pryzmat naturalizmuKierunek literacki zakładający, że człowiek jest całkowicie zdeterminowany przez biologię oraz środowisko społeczne, w którym żyje.. W „Granicy” rządzi determinizm społecznyPogląd, według którego los, charakter i decyzje człowieka są z góry ukształtowane przez jego pochodzenie i status majątkowy.. Justyna Bogutówna ponosi klęskę, ponieważ jest biedną dziewczyną w świecie rządzonym przez mężczyzn i pieniądze. Zenon również jest produktem swojego środowiska – prowincjonalnych ambicji i politycznych układów sił.
Kuncewiczowa przesuwa ciężar w stronę jednostkowej psychiki. W „Cudzoziemce” dominuje determinizm psychologicznyKoncepcja zakładająca, że zachowanie człowieka jest wynikiem jego wcześniejszych doświadczeń, ukrytych pragnień i nieprzepracowanych traum.. Klasa społeczna prawie tu nie istnieje. Róża jest zgorzkniała, ponieważ jej ego zostało zranione w młodości. Liczy się wyłącznie wewnętrzna rana.
Lata 30. XX wieku to czas ogromnej popularności psychoanalizyMetoda poznawania i leczenia psychiki ludzkiej stworzona przez Zygmunta Freuda, badająca wpływ nieświadomości na zachowanie człowieka.. Maria Kuncewiczowa czerpała z niej pełnymi garściami. Jej powieść to jedno z pierwszych w polskiej literaturze tak konsekwentnych studiów przypadku, w którym wyparte emocje i niespełnione ambicje fizycznie niszczą bohatera.
Nowoczesna narracja i czas
Obie powieści, wydane w połowie lat trzydziestych („Granica” w 1935, „Cudzoziemka” w 1936 roku), zrywają z tradycyjnym, linearnym opowiadaniem. Kuncewiczowa buduje fabułę wokół ostatniego dnia życia Róży. Kobieta spędza czas w warszawskim mieszkaniu swojej córki, Marty. Czytelnik poznaje całą jej biografię poprzez strumień świadomościTechnika literacka polegająca na swobodnym, nielogicznym zapisie myśli, skojarzeń i odczuć bohatera, naśladująca naturalny proces myślenia.. Czas fabularny jest krótki, ale czas psychologiczny cofa się i nakłada na siebie w postaci wspomnień i halucynacji.
Nałkowska stosuje technikę bardziej panoramiczną. Wykorzystuje inwersję czasowąZabieg kompozycyjny polegający na zaburzeniu chronologii wydarzeń – np. rozpoczęcie powieści od jej zakończenia., zdradzając finał historii już na pierwszych stronach. Narracja w „Granicy” opiera się na polifoniiWprowadzenie wielu równorzędnych punktów widzenia różnych bohaterów na to samo wydarzenie.. Historię Ziembiewicza filtrują różne punkty widzenia. Widzimy przepaść między tym, jak Zenon postrzega sam siebie, a tym, jak oceniają go inni.
Toksyczne relacje i krzywda bliskich
W tych książkach nie ma postaci jednoznacznie złych ani krystalicznie czystych. Róża kocha swoje dzieci – Martę i Władysława – ale jej miłość dławi. Jest pełna pretensji i emocjonalnego szantażu. Marta wyrasta w cieniu matki, całkowicie stłamszona. Zenon niszczy Justynę, wyrzekając się odpowiedzialności za ich dziecko, choć jednocześnie potrafi odczuwać szczere wyrzuty sumienia.
Oboje zadają ból nie z sadyzmu, lecz ze słabości i niedojrzałości. To jeden z najbardziej nowoczesnych rysów obu powieści.
Zakończenia: dwa wymiary tragedii
Finały obu historii mają zupełnie inny ciężar i wymowę. „Granica” kończy się brutalną eskalacją. Społeczna logika zostaje doprowadzona do ostateczności – zdesperowana Justyna oblewa twarz Zenona żrącym kwasem, a oślepiony bohater popełnia samobójstwo. To zamknięcie pełne, tragiczne i nieodwracalne.
Śmierć Róży w „Cudzoziemce” ma inny charakter. Bohaterka umiera, ale tuż przed końcem doświadcza niespodziewanego katharsisOczyszczenie emocjonalne, uwolnienie od cierpienia i wewnętrznych napięć, prowadzące do spokoju.. Wybacza światu, godzi się z Bogiem i rodziną. Kuncewiczowa pokazuje, że wewnętrzne piekło można ugasić, choć często dzieje się to dopiero w obliczu ostateczności.
Jak wykorzystać to w wypracowaniu?
Poniższe argumenty pomogą sprawnie wpleść porównanie obu lektur do wypracowania maturalnego:
- Kontekst techniki narracyjnej: Podobnie jak Zofia Nałkowska w „Granicy”, Kuncewiczowa odrzuca tradycyjną narrację. Tam, gdzie Nałkowska bada wpływ środowiska na jednostkę poprzez wielogłosowość, autorka „Cudzoziemki” śledzi procesy zachodzące wyłącznie w obrębie świadomości jednego bohatera.
- Kontekst determinizmu: O ile Ziembiewicz z „Granicy” pada ofiarą mechanizmów klasowych, o tyle Róża Żabczyńska jest więźniem własnej traumy. Kuncewiczowa proponuje psychoanalityczny obraz ludzkiego zniewolenia, a Nałkowska – socjologiczny.
- Kontekst epoki: Obie powieści pokazują, że polska literatura lat trzydziestych potrafiła łączyć nowoczesne techniki kompozycyjne z głęboką refleksją nad kondycją człowieka w czasach kryzysu wartości.