„Cudzoziemka” - cytaty

Początek dramatu: Narodziny „cudzoziemki”

Całe życie Róży definiuje poczucie bycia obcą – najpierw w Polsce, do której przywiozła ją ciotka z ukochanego TaganroguRosyjskie miasto portowe nad Morzem Azowskim, miejsce urodzenia i szczęśliwego dzieciństwa Róży, które w jej wspomnieniach funkcjonuje jako symbol utraconego raju., a później we własnym życiu, którego nienawidziła. Momentem, który mógł wszystko zmienić, było spotkanie z Michałem Bądskim. Jego komplement, wypowiedziany po niemiecku, po raz pierwszy pozwolił jej poczuć się akceptowaną i piękną.

Sieh mal, sieh mal – diese, diese Nase...*
(...)- Ja, ja, das hat sie schon – eine wunderschöne Nase.*
Tego wieczoru (...) Róża z wielką ostrożnością zamknęła drzwi na klucz przed ciotką Ludwiką, zasiadła przed lustrem i nie wstała, aż świeca spłynęła w świeczniku. Odkryła swoją twarz.

Gdy Michał, jej wielka miłość, zostaje zesłany, a ich związek się rozpada, świat Róży wali się w gruzy. Uczucie do niego zamienia się w nienawiść do wszystkich i wszystkiego, co polskie. Postanawia wyjść za mąż za Adama – człowieka cichego i bezbarwnego – tylko po to, by mieć na kim wyładować swoją frustrację. To akt czystej, skalkulowanej zemsty.

Róża postanowiła się zemścić. Na Polsce, gdzie ją nieszczęście spotkało, i na mężczyznach. (...) nie chciała ładnych paniczyków ani potężnych starców – takiego właśnie chciała: cichego, nic nie znaczącego Adama, żeby na niego zwalić swoją piękność, jak miażdżący głaz. Żeby nic jej nie mógł ofiarować w zamian za dar okrutny – ani rozkoszy, ani bogactwa – żeby za nic nie musiała być wdzięczna. Chciała takiego właśnie bezwolnego petersburskiego studenta z DarwinemCharles Darwin, brytyjski przyrodnik, twórca teorii ewolucji. Wzmianka o nim charakteryzuje Adama jako człowieka o nowoczesnych, naukowych poglądach. pod pachą, z obrazkiem Częstochowskiej w kieszeni, z kacapską brodą i romantycznym, nadwiślańskim sercem.

Życie jako zemsta: Toksyczne małżeństwo i macierzyństwo

Małżeństwo z Adamem staje się dla Róży polem bitwy. Gardzi mężem, a swoją urodę traktuje jak broń, którą rani go każdego dnia. Ich relacja jest pozbawiona czułości i bliskości, a intymność staje się kolejnym narzędziem upokorzenia.

W nocy leżała nieruchoma. Czyż miała ułatwiać Adamowi posiadanie? czyż nie dość gładkie i różowe było jej ciało, by sam jego widok stanowił zdobycz bez ceny?

Swoją nienawiść i poczucie krzywdy Róża przelewa na otoczenie, a zwłaszcza na własne dzieci. O ile faworyzuje syna, Władzia, o tyle córkę, Martę, traktuje z wyjątkowym okrucieństwem. Stawia jej nierealistyczne wymagania, nieustannie ją krytykując i kontrolując. Jej postawa nasila się po chorobie dziewczynki na dyfterytGroźna, zakaźna choroba bakteryjna, atakująca głównie gardło i krtań. W powieści choroba Marty staje się punktem zwrotnym w relacji z matką..

Nieustannie musztrowała Martę: nie garb się, nie rób min, nie wygniataj sukni; jak wyjdziesz na spacer, co ludzie o tobie powiedzą? Kiedy zaczęła się nauka szkolna, nigdy nie było dość piątek, odznaczeń, popisów, Marta we wszystkim musiała być pierwsza.

Korzenie jej poczucia wyobcowania sięgają głęboko – do decyzji ciotki Luizy, która zabrała ją z Rosji. Róża czuje, że odebrano jej nie tylko dom, ale i tożsamość, skazując na życie w kraju, którego nie rozumiała i który ją zranił.

„Skrzypce to początek całego mego nieszczęścia – mawiała później Róża. – Cóż za głupia śmiałość, co za podłość zniszczyć komuś życie, wyrwać z domu, z gimnazjum! (...) Od przyjaciół oderwać! z dobrego ustalonego bytu! I dlaczego? Dlatego, że starej pannie, że Luizie, tej od siedmiu boleści, zachciało się 'polskie dziecię ratować'.”

Sztuka jako ucieczka i porażka: Koncert Brahmsa

Jedyną prawdziwą pasją Róży, jedyną przestrzenią, w której mogłaby odnaleźć harmonię, jest muzyka. Jednak i tu ponosi klęskę. Scena, w której próbuje zagrać Koncert skrzypcowy D-dur Brahmsa, jest symbolicznym obrazem jej życia – pełnego pasji, technicznej sprawności, ale pozbawionego prawdziwego spełnienia.

Muzyka zdawała się powstawać w sposób niematerialny, bez udziału pracy, jedynie za przyczyną zachwytu. Wyzwolona z praw fizycznych, Róża bez najmniejszego trudu przenikała wszystkie strefy i wszystkie uczucia: zarówno nieziemskie modlitwy, jak miłosne scherzandaOznaczenie wykonawcze w muzyce, sugerujące charakter żartobliwy, lekki i żywy.. Skrzypce utraciły wagę, objętość, smyczek utracił kształt, w dalekich przerzutach łamał się zygzakiem jak piorun.

Wirtuozerski finał, allegro giocosoOznaczenie tempa w muzyce: szybko i wesoło, żartobliwie. To finałowa, wirtuozerska część koncertu. oparte na rytmach czardaszaWęgierski taniec ludowy o charakterystycznym, zmiennym tempie. Finałowa część koncertu Brahmsa ma rytm inspirowany czardaszem., przerasta jej siły. Gdy czuje, że przegrywa, orkiestra z jej wyobraźni cichnie, a ona zostaje sama z poczuciem porażki.

Róża opuściła ręce. Siadła – nogi drżały. Rzuciła smyczek... Księżycowa orkiestra pod batutą Brahmsa grała dalej. Tylko na miejscu pieśni skrzypiec wystąpiła cisza – czarna jak zaskórna woda. (...) Róża łkała: - To przeze mnie, przeze mnie. Ja zniszczyłam wszystko! Ja, podła, przez swoje niedołęstwo zgubiłam piękno tej nocy.

Tę chwilę słabości brutalnie wykorzystuje Adam. Gwałt, którego się dopuszcza, jest symbolicznym zabójstwem jej artystycznej duszy. Z tego aktu przemocy poczęta zostaje Marta, co na zawsze naznaczy relację matki z córką.

Poczuła się zamknięta w uścisk, zapach golarni buchnął w nozdrza, Adam chrypiał: - Nie po to tu jesteś, żebyś mi grała po nocach... Do diabła z twoim Brahmsem! Szarpnął, zaciągnął do sypialni... (...) Krzyczała: - Łotrze, łotrze... Nad ranem, dusząc się od łez i od zapachu Maréchal – poczęła Martę.

U kresu życia: Próba zrozumienia i katharsis

Dopiero pod koniec życia, podczas podróży do Włoch z Władziem, Róża zaczyna w pełni rozumieć pustkę swojej egzystencji. Patrząc na piękno Ostii, uświadamia sobie, że nigdy tak naprawdę nie żyła.

Ach, Władziu ty mój – straszna, wszędzie zawsze straszna dla człowieka, który urodził się i nie żył. Nie żył wcale! Rozumiesz ty – nie żył? (...) Władziu, jakże ja będę umierać, kiedy nie żyłam ja wcale?

Przełom następuje podczas wizyty u niemieckiego lekarza, doktora Gerhardta w Królewcu. Wypowiada on niemal te same słowa, które kiedyś usłyszała od Michała. Ten moment wywołuje w niej katharsis(z gr. „oczyszczenie”) W psychologii i literaturze, proces uwolnienia się od negatywnych emocji i wewnętrznego napięcia poprzez głębokie przeżycie. – oczyszczenie i szansę na spojrzenie na swoje życie z innej perspektywy.

Mnie wydało się, Marciu, że nie za mną, a przede mną życie. Wszystko, co nie moje, przypadkiem własną złością na mnie w ciągu lat zwalone – Adam, jego dzieci, nieudana muzyka, cała góra niedorzeczności okropnych – wszystko to z mózgu z piersi ustąpiło... I obudziłam się w tamtej godzinie, pośród tamtego wieczoru u Bądskich, w szesnastej mojej wiośnie. Szczęście, szczęście nadludzkie!

Dzięki temu doświadczeniu Róża w końcu zdobywa się na próbę pojednania z mężem, choć zadaje mu bolesne pytanie o jego bierność wobec jej nienawiści.

- Adam, przebacz... (...) A dlaczego ty – dobry i rozumiejący – nie wyratowałeś mnie, głupi? Dlaczego bałeś się mnie, Adamie? Dlaczego?
Żałosnym, starczym głosem odrzekł:
- Jakże ja mogłem ciebie od ciebie samej wyratować?

W ostatnich chwilach życia, w majaczeniach, Róża wraca do Michała. W jej umyśle historia potoczyła się inaczej: jest jego szczęśliwą żoną i spełnioną artystką. To tragiczny obraz życia, które mogło się wydarzyć, ale zostało zniszczone przez jedną zdradę i dekady pielęgnowanej nienawiści.

...Boże, nasz Stworzycielu, władco całego świata – to jest Michał mój najukochańszy, któremu przykazałeś być dobrym. (...) A to ja – Róża, twoja wierna sługa. ...posłuchajcie, Władysiu i Kaziu, szczęśliwi synowie Michała, jak gra wasza matka szczęśliwa... Nic nie przemilczam, niczego nie kradnę, każda nuta brzmi jak pełnia księżyca. Świadczcie za mną przed Bogiem, że nie skaleczyłam harmonii!