Dziady cz. III – motywy literackie

Motyw wolności

W dramacie wolność funkcjonuje jako wartość nadrzędna, absolutna. Mickiewicz ukazuje ją w dwóch wymiarach: historyczno-narodowym oraz czysto indywidualnym. W ujęciu zbiorowym, zgodnie z ideą mesjanizmuPogląd historiozoficzny przypisujący wybranym narodom lub jednostkom misję zbawienia ludzkości przez własne cierpienie., Polska musi znosić niewolę, aby w przyszłości przynieść wolność sobie i innym narodom Europy.

Na poziomie jednostki wolność to przede wszystkim stan umysłu i wewnętrzna moc. Prawdziwe zniewolenie nie wynika z noszenia łańcuchów, ale z kapitulacji ducha. Więzień w Prologu wypowiada słowa, które definiują tę postawę:

„Ludzie! każdy z was mógłby, samotny, więziony, myślą i wiarą zwalać i podźwigać trony”.

Zła myśl, o której mowa w utworze, to pogodzenie się z losem i zaniechanie walki. Fizyczne uwięzienie jest niczym w porównaniu ze zniewoleniem duszy:

„Więzień: Łotry zdejmą mi tylko z rąk i nóg kajdany, ale wtłoczą na duszę - ja będę wygnany!”.

Skrajnym wyrazem upojenia wolnością jest Wielka Improwizacja. Konrad, czując w sobie nieograniczoną moc twórczą, zwraca się przeciwko samemu Stwórcy, grożąc mu: „Ja wydam Tobie krwawszą bitwę niźli Szatan”. Wolność jednostki przybiera tu formę niszczycielskiego buntu.

Motyw cierpienia

Mickiewicz kreśli wstrząsający obraz martyrologiiZbiorowe cierpienie i męczeństwo narodu lub grupy społecznej, często znoszone w imię wyższych wartości. polskiego społeczeństwa po rozbiorach. Cierpienie ma tu wymiar uświęcony. Polska cierpi niczym Chrystus na krzyżu – jest niewinna, zdradzona przez sojuszników (Francja zostaje przyrównana do Piłata) i skazana na śmierć, która ma przynieść odkupienie światu. Ten proces obrazuje profetyczne Widzenie księdza Piotra:

„Panie! czy przyjścia jego nie raczysz przyśpieszyć?
Lud mój pocieszyć? -
Nie! lud wycierpi. - Widzę ten motłoch - tyrany,
Zbójce - biegą - porwali - mój Naród związany
Cała Europa wlecze, nad nim się urąga -
«Na trybunał!» - Tam zgraja niewinnego wciąga.
Na trybunale gęby, bez serc, bez rąk; sędzie -
To jego sędzie!
Krzyczą: «Gal, Gal sądzić będzie»
Gal w nim winy nie znalazł i - umywa ręce,
A króle krzyczą: «Potęp i wydaj go męce»”

Cierpienie dotyka konkretnych ludzi. To młodzi FilomaciTajne stowarzyszenie studentów i absolwentów Uniwersytetu Wileńskiego, do którego należał Mickiewicz, rozbite przez carskie śledztwo. wywożeni w kibitkachKryty wóz konny używany w carskiej Rosji do transportu więźniów politycznych na zesłanie. na Sybir, katowany w śledztwie Jan Rollison, jego zrozpaczona, niewidoma matka oraz sam Konrad. Główny bohater bierze na swoje barki ból całej zbiorowości, wykrzykując w Improwizacji: „Nazywam się Milijon – bo za miliony kocham i cierpię katusze”.

Motyw poświęcenia

Wizja ojczyzny rzucanej na ofiarny stos przewija się przez całą twórczość romantyków. W III części „Dziadów” Polska to wprost Chrystus narodów. Ofiara znoszona z rąk zaborców ma głęboki, uniwersalny sens – cierpienie wybranego narodu odkupi winy całej Europy.

Poświęcenie jednostki dla ogółu uosabia Konrad. Deklaruje całkowite zjednoczenie z krajem („ja i ojczyzna to jedno”). Świadomie przyjmuje na siebie ciężar narodowej tragedii. Jego postawa jest jednak skażona ogromną pychą (hybris)W literaturze to nadmierna ufność bohatera we własną wartość, prowadząca do tragicznego błędu i konfliktu z siłami wyższymi. – Konrad chce cierpieć za miliony, ale jednocześnie pragnie nad nimi absolutnie panować.

Cichym, pozbawionym patosu aktem heroizmu jest postawa pani Rollisonowej. Ta starsza, niewidoma kobieta codziennie znosi upokorzenia w gabinecie Senatora, błagając o litość dla torturowanego syna. Jej poświęcenie wynika z czystej, bezwarunkowej miłości macierzyńskiej.

Motyw snu

Sny w dramatach romantycznych odsłaniają ukryte lęki bohaterów i metafizyczny porządek wszechświata. Mickiewicz wykorzystuje oniryzmKonwencja literacka polegająca na ukazywaniu rzeczywistości na kształt snu, zacierająca granice między jawą a koszmarem., by pokazać, że prawdziwe życie duszy toczy się poza świadomością.

„A sen? - ach, ten świat cichy, głuchy, tajemniczy,
Życie duszy, czyż nie jest warte badań ludzi!
Któż jego miejsce zmierzy, kto jego czas zliczy!”

W Prologu uśpiony Więzień staje się polem bitwy. Nad jego głową dobre i złe duchy toczą walkę o duszę. Aniołowie zapowiadają, że wynik tego starcia zadecyduje o przyszłości bohatera. To właśnie we śnie Więzień dowiaduje się o rychłym uwolnieniu, odrzuca tożsamość romantycznego kochanka Gustawa i zapisuje na ścianie celi narodziny Konrada – bojownika o wolność.

Zupełnie inny charakter ma Sen Senatora. Senator NowosilcowNikołaj Nowosilcow, rosyjski urzędnik i pełnomocnik cara, znany z bezwzględnego tępienia polskich organizacji niepodległościowych. przeżywa koszmar obnażający jego żądzę władzy i strach przed jej utratą. Śni o łaskach cara, orderach i zazdrości dworzan, by chwilę później doświadczyć przerażającego upadku, drwin otoczenia i szarpania duszy przez diabły.

Motyw miłości i patriotyzmu

W III części „Dziadów” miłość romantyczna ustępuje miejsca miłości do ojczyzny. To patriotyzm daje młodym ludziom siłę do znoszenia carskich represji. Mickiewicz przywołuje wstrząsające obrazy: dziesięcioletniego chłopca z ogoloną głową, wyniszczonego torturami Cichowskiego, wyrzuconego z okna Rollisona i studentów ze Żmudzi zsyłanych w głąb Rosji.

Dla Konrada miłość do narodu jest siłą napędową buntu. To w jej imię rzuca wyzwanie Stwórcy. Jego uczucie jest potężne, obejmujące całe pokolenia:

„Ale ta miłość moja na świecie,
Ta miłość nie na jednym spoczęła człowieku
Jak owad na róży kwiecie:
Nie na jednej rodzinie, nie na jednym wieku.
Ja kocham cały naród!”

Wątek miłości i wierności pojawia się jeszcze przed właściwą akcją dramatu. Mickiewicz umieścił w utworze osobistą dedykacjęTekst umieszczony na początku dzieła, w którym autor ofiarowuje swoją pracę konkretnej osobie lub grupie, często nadając ton całemu utworowi., ofiarowując dzieło zmarłym przyjaciołom: Janowi Sobolewskiemu, Cyprianowi Daszkiewiczowi i Feliksowi Kółakowskiemu – „spółuczniom, spółwięźniom, spółwygnańcom za miłość ku ojczyźnie prześladowanym”.

Motyw samotności

Konrad to typowy bohater romantyczny – wybitna jednostka, niezrozumiana przez tłum. Droga konspiratora i bojownika wymaga całkowitego odcięcia się od spraw prywatnych. W Wielkiej Improwizacji Konrad wyraża pogardę dla zwykłych odbiorców swojej poezji:

„Samotność – cóż po ludziach, czym śpiewak dla ludzi?
Gdzie człowiek, co z mej pieśni całą myśl wysłucha,
Obejmie okiem wszystkie promienie jej ducha?
Nieszczęsny, kto dla ludzi głos i język trudzi”.

Bohater jest absolutnie sam w swoim prometejskimPostawa buntu przeciwko Bogu lub bogom, polegająca na poświęceniu własnego szczęścia w imię miłości do ludzkości. buncie. Jako genialny poeta bierze na siebie odpowiedzialność za losy świata, odrzucając dorobek mędrców i proroków. Upojenie własną wyjątkowością i izolacją wybrzmiewa w słowach: „Kiedy sam śpiewam w sobie, śpiewam samemu sobie”.

Samotność dotyczy także samej Polski. Na arenie międzynarodowej kraj został opuszczony przez sojuszników, wydany na pastwę zaborców przy milczącej aprobacie zachodniej Europy.

Motyw władzy

Problem władzy ogniskuje się wokół starcia Konrada z Bogiem. Poeta żąda od Stwórcy rządu dusz, chcąc uszczęśliwić naród na własnych zasadach:

„Milczysz, - wszakżeś z Szatanem walczył osobiście?
Wyzywam Cię uroczyście.
Nie gardź mną, ja nie jeden, choć sam tu wzniesiony.
Jestem na ziemi sercem z wielkim ludem zbratan,
Mam ja za sobą wojska, i mocy, i trony;
Jeśli ja będę bluźnierca,
Ja wydam Tobie krwawszą bitwę niźli Szatan”.

Konrad oskarża Boga o chłód i obojętność. Postrzega Go przez pryzmat deizmuPogląd religijno-filozoficzny uznający istnienie Boga jako stwórcy świata, który jednak nie ingeruje w jego dalsze losy. – jako bezduszną inteligencję, kalkulującą losy świata. Wykrzykuje: „Kłamca, kto Ciebie nazywał miłością, Ty jesteś tylko mądrością”. Sam pragnie sprawować władzę opartą na potędze serca. Jego intencje są szlachetne, ale metody dyktatorskie. Chcąc zbawić naród, Konrad domaga się absolutnej kontroli nad ludzką wolą.