Dziady cz. IV – motywy literackie

Motyw miłości

Główną osią fabularną dramatu jest miłość. PustelnikWłaściwie Gustaw, główny bohater dramatu, który przybywa do domu Księdza jako upiór w Dzień Zaduszny. w swoich monologach opisuje jej piękno, potęgę, ale też niszczycielską siłę. Zakochanie dawało mu niewyobrażalne szczęście, a sam związek z ukochaną uznawał za dzieło Boga:

„[...] nas Bóg urządził ku wspólnemu życiu, Jednakowa nam gwiazda świeciła w powiciu, Równi, choć różnych zdarzeń wykształceni ciekiem, Postawą sobie bliscy, jednostajni wiekiem, Ten sam powab we wszystkim, toż samo niechcenie, Też same w myślach składanie i czuciach płomienie”.

Kiedy jednak relacja okazała się niemożliwa przez konwenanse społeczneNiepisane zasady i normy zachowania; w dramacie oznaczają barierę majątkową i klasową, która uniemożliwiła ślub Gustawa i Maryli., bohater odkrył, że niespełnione uczucie prowadzi prosto do obłędu. Widok ukochanej z innym mężczyzną, bogatym arystokratą, przelewa czarę goryczy. Zrozpaczony Gustaw przebija pierś sztyletem.

Miłość romantyczna nie zna jednak granic przestrzeni i czasu. Po śmierci bohater wędruje po świecie w nadziei na połączenie z duszą swojej wybranki: „gdy nad podłym wzbijemy się ciałem, złączy się znowu jedność, dusza z duszą zleje”. Siła tego uczucia jest więc jednocześnie błogosławieństwem i wiecznym przekleństwem.

Motyw cierpienia

Uczucie Pustelnika nierozerwalnie wiąże się z bólem. Odrzucenie przez Marylę pchnęło go do samobójstwa, jednak fizyczna śmierć nie przyniosła ulgi. Opuszczenie ziemskiego świata wcale nie oznacza końca udręki. Jako upiórW wierzeniach ludowych dusza zmarłego, która nie może zaznać spokoju i wraca na ziemię, by dręczyć żywych lub pokutować za grzechy. Gustaw cierpi jeszcze mocniej, ponieważ z zaświatów widzi obojętność swojej dawnej kochanki:

„O, gdybym mógł choć przez sen pokazać się tobie, Gdybyś na mojej pamiątkę męki Jeden przynajmniej dzionek chodziła w żałobie, Przypięła jednę czarną wstążkę do sukienki!… Może spojrzysz ukradkiem… i łezka boleści… I pomyślisz westchnąwszy: ach, on mię tak kochał! (z dziką ironią) Stój, stój, żałosne pisklę!.. precz, wrzasku niewieści! Będęż, jak dziecko szczęścia, umierając szlochał? Wszystko mi, wszystko niebiosa wydarły, Lecz reszty dumy nie mogą odebrać!”

Ból bohatera płynnie przechodzi w nienawiść, gniew i rozżalenie. Gustaw ma za złe Maryli, że szybko o nim zapomniała i nie nosi po nim żałoby.

Motyw wspomnień

Zjawa pojawia się w domu Księdza w Dzień ZadusznyŚwięto zmarłych obchodzone 2 listopada; w tradycji ludowej czas odprawiania obrzędu dziadów.. Początkowo dawny nauczyciel i uczeń w ogóle się nie poznają. Przełom następuje dopiero w chwili, gdy gospodarz bierze Pustelnika za rękę i słyszy jego głos.

„PUSTELNIK (poruszony i zdziwiony) Synu! Głos ten jakby blaskiem gromu Rozum mój z mroczącego wydobywa cienia! wpatruje się Tak, poznaję, gdzie jestem, w czyim jestem domu. Tak, tyś mój drugi ojciec, to moja ojczyzna! Poznaję luby domek! jak się wszystko zmienia! Dziatki urosły, ciebie przyprósza siwizna! KSIĄDZ (pomieszany bierze świecę, wpatruje się) Jak to? znasz mię? to on!… nie… tak…, nie, być nie może! PUSTELNIK Gustaw. KSIĄDZ Gustaw! ty Gustaw!”

Pamięć o ukochanej sprawia, że Gustaw nie potrafi zaznać spokoju. Odrzuca racjonalne rady Księdza, który proponuje mu zapomnienie („I na cóż ból rozdrażniać w przygojonej ranie?”). Zamiast tego z ogromną intensywnością rozpamiętuje przeszłość i drobiazgowo analizuje każdą wspólną chwilę.

„Jej rysy… coraz ciemniej… tak, już się zatarły! Już ogarniony wieczności otchłanią Doczesnym pogardzam szałem… pauza Ach, wzdycham! czegóż wzdycham? ha! westchnąłem za nią, Nie! nie mogę zapomnieć o niej i umarły. Wszakże ją widzę, wszak tu, o, tu stoi!”

Wspomnienia nie służą tu uleczeniu ran. Podsycają jedynie złość na niesprawiedliwy świat, który brutalnie zweryfikował romantyczne ideały.

Motyw książek zbójeckich

To właśnie dzięki Mickiewiczowi określenie książki zbójeckie na stałe weszło do języka polskiego. Oznacza utwory, które radykalnie wpłynęły na czytelnika, zmieniając jego poglądy i całe życie. W dramacie Pustelnik obwinia literaturę za ukształtowanie w nim nadmiernej wrażliwości:

„Ach, te to, książki zbójeckie! (ciska książkę) Młodości mojej niebo i tortury! One zwichnęły osadę mych skrzydeł I wyłamały do góry, Że już nie mogłem na dół skręcić lotu”.

Gniew bohatera skupia się na Księdzu. To dawny nauczyciel pokazał mu świat powieści sentymentalnychGatunek prozy z XVIII i XIX wieku, w którym najważniejsze było ukazywanie wewnętrznych przeżyć, emocji i psychologii bohaterów. i romantycznych. Gustaw ma do niego żal, że nauczył go czytać i wierzyć w wyidealizowaną miłość, która w zderzeniu z rzeczywistością okazała się iluzją.

„Starcze! a gdy ja zacznę oskarżać nawzajem, Przeklinać twe nauki, na sam widok zgrzytać? Ty mnie zabiłeś! - ty mnie nauczyłeś czytać! W pięknych księgach i pięknym przyrodzeniu czytać! Ty dla mnie ziemię piekłem zrobiłeś z żalem i uśmiechem i rajem! mocniej i ze wzgardą A to jest tylko ziemia!”.

Motyw dziecka

Zgodnie z romantyczną epistemologiąSposób poznawania świata odrzucający szkiełko i oko (rozum) na rzecz czucia, intuicji i wiary., to szaleńcy i dzieci posiadają naturalną zdolność dostrzegania prawdziwego oblicza rzeczywistości. Są obdarzeni darem jasnowidzenia. Dlatego w dramacie jedynie dzieci Księdza od razu rozpoznają w Pustelniku przybysza z zaświatów. Gdy tylko przekracza próg, krzyczą z przerażeniem, widząc w nim trupa i proszą, by nie porywał ojca.

Dzieci wykazują się też niezwykłą bezpośredniością. Mają w sobie spontaniczność i prostą ciekawość świata:

„Czemu waspan tak jesteś dziwacznie ubrany? Jak strach albo rozbójnik, co to mówią w bajce, Z różnych kawałków sukmany, Na skroniach trawa i liście, Wytarte płótno, przy pięknej kitajce ? (…) Jaka to na sznurku blacha? Różne paciorki, wstążek okrajce? Cha cha cha cha! Dalibóg, waspan wyglądasz na stracha! Cha cha cha cha!”

W utworze Mickiewicza to one mają dostęp do sfery duchowej, słyszą i widzą więcej niż dorośli, których ogranicza racjonalne myślenie. Zdają się więc najbliżej Pustelnika-Gustawa:

„PUSTELNIK (do Dzieci z uśmiechem) Nie dziw, głosu natury nie dosłyszą starzy!”.

Motyw samotności

Gustaw to uosobienie indywidualizmu romantycznegoPostawa bohatera, który czuje się wybitny, niezrozumiany przez społeczeństwo i wyobcowany, co prowadzi do jego głębokiej samotności.. Jako nieszczęśliwy kochanek i widmo jest całkowicie wyobcowany. Żyje w przekonaniu, że nikt nie potrafi go zrozumieć ani mu pomóc:

„Kamienni ludzie! wy nie wiecie, Jak ciężka śmierć pustelnika! Konając patrzy na świat, sam jeden na świecie! Dłoń mu przychylna powiek nie zamyka! Żałobne grono łoża nie otoczy, Nikt nie pójdzie za trumną do wieczności domu, Garsteczki piasku nie rzuci na oczy, Zapłakać nie masz komu!”

Zrozpaczony bohater odrzuca ludzkie towarzystwo. Uznaje, że jego jedyną wierną przyjaciółką jest gałązka cyprysowa, którą otrzymał niegdyś od Maryli. Ten uschnięty kawałek drewna staje się symbolem jego martwego, choć wciąż trwającego uczucia:

„Jej ręką ułamana gałąź cyprysowa Zawsze mi przypomina ostatnie „bądź zdrowa!” Przyjąłem ją, schowałem, dotąd wiernie służy! Nieczuła, lepsza od tych niby czułych ludzi. Jej płacz mój nie rozśmiesza i skarga nie nudzi; Jedna mi pozostała, z przyjaciół tak wielu!”