Pęknięcie w II cz. Dziadów
Zakończenie obrzędu w II części „Dziadów” zostaje nagle zakłócone przez pojawienie się milczącego Widma, które nie reaguje na wezwania Guślarza. Zjawa z krwawą pręgą na piersi podąża krok w krok za tajemniczą Pasterką, łamiąc dotychczasowy schemat ludowego rytuału. To nieoczekiwane pęknięcie w kompozycji dramatu wprowadza motyw nieszczęśliwej miłości i zapowiada wydarzenia z IV części cyklu.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Niezapowiedziany gość na koniec obrzędu
Po wizycie trzech rodzajów duchów nadchodzi czas zakończenia obrzędu DziadówPogański rytuał wywoływania dusz zmarłych, polegający na karmieniu ich i udzielaniu im pomocy w osiągnięciu zbawienia.. GuślarzPrzewodnik obrzędu, kapłan ludowy pośredniczący między światem żywych a zaświatami. rzuca w każdy róg kaplicy garście maku i soczewicy. To ostatni poczęstunek dla zbłąkanych dusz. Prowadzący rytuał oznajmia koniec ofiary i nakazuje otworzyć drzwi kaplicy.
Czas odemknąć drzwi kaplicy.
Zapalcie lampy i świécy.
Przeszła północ, kogut pieje,
Skończona straszna ofiara,
Czas przypomnieć ojców dzieje.
Nagle zapada się podłoga. W kaplicy staje blade Widmo, którego nikt nie wzywał. Zjawa kieruje kroki prosto ku Pasterce, wpatrując się w nią dzikim i zasępionym wzrokiem.
Milczenie i krwawa pręga
Uwagę zgromadzonych przyciąga krwawa pręga, sięgająca od serca aż do stóp upiora. Widmo wskazuje ręką na swoją pierś, ale nie odzywa się ani słowem. Uparcie milczy, ignorując pytania Guślarza. Nie reaguje na zaklęcia ani próby odpędzenia.
[...] utrapione straszydło
Jak stanęło, tak i stoi,
Niemo, głucho, nieruchomie,
Jak kamień pośród cmentarza.
Zniecierpliwiony Guślarz sięga po ostateczne środki. Używa kropidła, stułyElement stroju liturgicznego kapłana, symbolizujący władzę duchowną; tu użyta jako narzędzie egzorcyzmu. i gromnicyDuża świeca woskowa święcona w święto Matki Boskiej Gromnicznej, mająca chronić przed złem i niebezpieczeństwem.. Przeklęta dusza jednak nie znika. Guślarz zwraca się o pomoc do Pasterki. Dziewczyna nosi żałobę, chociaż jej mąż i cała rodzina żyją. Ona również milczy, odpowiadając zjawie jedynie tajemniczym uśmiechem. Kiedy chłopi wyprowadzają Pasterkę z kaplicy, Widmo rusza za nią krok w krok.
Pęknięcie w schemacie dramatu
Pojawienie się niewywoływanego Widma całkowicie burzy porządek świata przedstawionego. Nie mieści się w schemacie ludowego obrzędu. Poprzednie zjawy przybywały po konkretną pomoc i zostawiały żywym jasne przestrogi moralne. Widmo zjawia się samowolnie, niczego nie żąda i odmawia odejścia.
Guślarz traci kontrolę nad sytuacją. Przerażony przyznaje, że dzieją się rzeczy wykraczające poza ludzki rozum. Widmo to duch indywidualista. Łamie normy obowiązujące zarówno w zaświatach, jak i w świecie żywych.
Milczące Widmo z II części „Dziadów” to w rzeczywistości Gustaw – główny bohater IV części dramatu. Krwawa pręga na piersi symbolizuje samobójstwo popełnione z powodu nieszczęśliwej miłości. Postać Pasterki nawiązuje do Maryli Wereszczakówny, młodzieńczej miłości Adama Mickiewicza, która poślubiła bogatego hrabiego Wawrzyńca Puttkamera.
Ostatnia zjawa zamyka symetryczną czwórkę bohaterów z zaświatów. Mamy tu kontrastowe zestawienia: niewinne Aniołki, okrutne Widmo Złego Pana, beztroską Dziewczynę oraz nieme Widmo samobójcy. Ten oryginalny finał przełamuje dotychczasową kompozycję scen. Uporczywe milczenie bohatera potęguje dramatyzm i pozostawia czytelnika z nierozwiązaną tajemnicą.