Geneza i historia tekstu „Dziejów Tristana i Izoldy”
Tekst „Dziejów Tristana i Izoldy” znany ze szkolnych ławek nie jest autentycznym średniowiecznym rękopisem, lecz literacką rekonstrukcją z 1900 roku. Opowieść wywodzi się z ustnych legend celtyckich, które w XII wieku spisali dwaj poeci: Béroul i Tomasz z Brytanii. Współczesną, spójną wersję stworzył francuski badacz Joseph Bédier, a na język polski przełożył ją Tadeusz Boy-Żeleński.
Celtyckie korzenie i dworska miłość
Zanim historia o Tristanie i Izoldzie trafiła na pergamin, przez wieki krążyła ustnie wśród CeltówGrupa ludów indoeuropejskich zamieszkująca w starożytności i średniowieczu m.in. tereny dzisiejszej Irlandii, Walii i Bretanii., głównie Irlandczyków i Walijczyków. Badacze wskazują na wyraźne pokrewieństwo z irlandzkimi sagami. Szczególnie bliska jest opowieść o Diarmaidzie i Gráinne. Młoda kobieta obiecana staremu królowi ucieka z jego rycerzem. Oboje żyją jako wygnańcy, nie mogąc zaznać spokoju ani w społeczeństwie, ani poza nim. Schemat fabularny jest tu niemal identyczny.
Z Walii pochodzi imię głównego bohatera, wywodzące się prawdopodobnie od słowa Drystan. Postać króla Marka jest z kolei zakorzeniona w historycznym lub legendarnym władcy Kornwalii. To właśnie Kornwalia, Irlandia i Bretania tworzą geograficzny trójkąt, wokół którego narastała legenda.
Przełom nastąpił w XII wieku. Celtycki materiał narracyjny trafił na dwory normandzkie i angielskie, a stamtąd rozlał się po całej Europie. Był to czas rozkwitu kultury dworskiejZespół obyczajów i norm zachowania panujących na średniowiecznych dworach, promujący m.in. kult damy serca i kodeks rycerski.. Opowieść o rycerzu uwikłanym w uczucia sprzeczne z obowiązkiem wobec władcy idealnie rezonowała z ówczesną modą na historie o tragicznej miłości.
Dwie średniowieczne wizje: Béroul i Tomasz z Brytanii
W drugiej połowie XII wieku powstały dwa najważniejsze poematy o Tristanie. Żaden z nich nie zachował się do naszych czasów w całości. Znamy jednak imiona ich twórców.
W średniowieczu literatura miała w przeważającej mierze charakter anonimowy. Twórcy rzadko podpisywali swoje dzieła, traktując je jako dobro wspólne lub pisząc ku chwale Boga. Fakt, że znamy imiona autorów poematów o Tristanie (Béroul i Tomasz), świadczy o rosnącej randze literatury dworskiej i powolnym rodzeniu się samoświadomości autorskiej.
Béroul, tworzący prawdopodobnie w Normandii, napisał poemat zachowany w jednym, silnie uszkodzonym rękopisie. Jego wersja jest surowa i dramatyczna. Tristan i Izolda są tu przede wszystkim zbiegami, a dwór króla Marka to środowisko pełne szpiegów i intryg. Béroul kładzie nacisk na działanie napoju miłosnegoMagiczny eliksir, który w legendzie o Tristanie zdejmuje z bohaterów moralną odpowiedzialność za zdradę, czyniąc ich miłość fatalną i nieuniknioną. jako zewnętrznej siły, która całkowicie zwalnia kochanków z moralnej odpowiedzialności.
Tomasz z Brytanii stworzył wersję znacznie bardziej wyrafinowaną, przeznaczoną dla arystokratycznej publiczności. Jego poemat znamy dziś z fragmentów oraz licznych przekładów. Zachowała się staronorweska Tristrams saga ok Ísöndar z 1226 roku oraz niemiecka adaptacja, którą około 1210 roku napisał Gottfried von StrassburgŚredniowieczny poeta niemiecki, autor jednej z najważniejszych i najbardziej kunsztownych adaptacji legendy o Tristanie.. Tomasz psychologizuje. Interesuje go wewnętrzna walka bohaterów, ich świadome wybory i bolesne konsekwencje, a nie tylko ślepe fatum eliksiru.
Joseph Bédier i narodziny współczesnej wersji
Pod koniec XIX wieku Joseph Bédier(1864–1938) Francuski filolog i badacz starofrancuskiej literatury epickiej, profesor Collège de France., młody i ambitny mediewistaNaukowiec zajmujący się badaniem historii, literatury, filozofii i kultury epoki średniowiecza., poświęcił się badaniom nad fragmentarycznym materiałem tristanowskim. Zamiast pisać suchy komentarz naukowy, podjął się literackiej rekonstrukcji legendy.
Bédier miał do dyspozycji urywki poematów, przekłady w kilku językach i wzajemnie sprzeczne szczegóły fabularne. Zszył te strzępy w spójną narrację prozą. Wykorzystał fragmenty Tomasza z Brytanii i Béroula, uzupełniając luki materiałem z sagi staronorweskiej i dzieła Gottfrieda von Strassburg. Tam, gdzie brakowało źródeł, pozwalał sobie na ostrożną inwencję literacką.
Książka ukazała się w 1900 roku pod tytułem Le Roman de Tristan et Iseut. Odniosła natychmiastowy sukces czytelniczy. Bédier pisał piękną, stylizowaną francuszczyzną. Przywołał atmosferę dawnych opowieści, całkowicie unikając archaicznej nieczytelności. Legenda trafiła do szerokiej publiczności po raz pierwszy od stuleci.
Od bardów do Boya-Żeleńskiego
Rekonstrukcja Bédiera nie jest neutralna filologicznie. Tworząc spójny tekst, badacz odrzucił część surowości i brutalności poematu Béroula. Stworzył dzieło, które jest jednocześnie średniowieczne i modernistyczne, anonimowe i autorskie. To jego osobista wizja legendy, a nie wierny zapis konkretnego rękopisu.
Współcześni filolodzy traktują wersje Béroula i Tomasza z Brytanii jako równorzędne tradycje literackie. Różnią się one tonem i podejściem do psychologii postaci, ale obie stanowią bezcenne świadectwo ewolucji mitu tristanowskiego w XII wieku.
Polski przekład, który funkcjonuje jako tekst szkolny, bazuje właśnie na wersji Bédiera. Jego autorem jest Tadeusz Boy-ŻeleńskiWybitny polski tłumacz literatury francuskiej, krytyk literacki i publicysta okresu Młodej Polski i dwudziestolecia międzywojennego.. Tłumacz doskonale oddał rytm i nastrój francuskiego oryginału, wnosząc do tekstu własną wrażliwość językową. Historia, która zaczęła się od ustnych opowieści celtyckich bardów, dotarła do współczesnych czytelników przez ręce anonimowych poetów, Josepha Bédiera i polskiego tłumacza.