Elementy baśniowe noweli
Nowela Elizy Orzeszkowej odchodzi od realistycznego opisu powstania styczniowego na rzecz poetyki baśni, mitu i przypowieści. Narracja prowadzona przez upersonifikowaną przyrodę nadaje historycznym wydarzeniom wymiar uniwersalnej walki dobra ze złem. Zabiegi te służą heroizacji powstańców oraz przekształceniu ich tragicznej klęski w moralne zwycięstwo.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Baśniowa konwencja i heroizacja
Oprócz baśniowej narracji prowadzonej przez leśną przyrodę, w utworze pojawiają się bezpośrednie odwołania do tego gatunku. Dąb przyrównuje zadania powstańców do wyzwań, z którymi mierzyli się bajkowi mocarze obdarzeni nadludzką siłą. Walka z potężnym wojskiem rosyjskim nabiera cech heroicznego czynu, co oddaje cytat:
Sto strzelb na jedną strzelbę. Sto pik na jedna szablę. Jak w baśniach. Lecz bywa to prawdą.
Kurier przedzierający się przez las przypomina królewicza bajecznegoMotyw wędrowca pokonującego magiczne przeszkody, by dotrzeć do celu, typowy dla baśni ludowych.. Dąży on do zamku zaczarowanej królewny przez cierniste zarośla pełne upiorów, ryzykując śmierć w paszczy smoka.
Niedosłowność i wróg jako bezimienna siła
Orzeszkowa celowo rezygnuje z dosłowności. Zamiast precyzyjnych terminów wojskowych stosuje przenośnie i niedomówienia. Wojsko rosyjskie rzadko nazywane jest wprost. Czytelnik widzi je jako szarą masę ogromną. Taki zabieg odbiera wrogowi ludzkie cechy. Zmienia go w bezwzględną, niszczycielską siłę, która bestialsko morduje rannych i bezbronnych. Sens walki wykracza poza konkretny moment historyczny.
Mitologizacja i narodowe ikony
Powstanie, postawy patriotyczne i sami bohaterowie podlegają silnej mitologizacji. Postaci są syntetyczne, ulegają alegoryzacjiNadawanie postaciom lub zdarzeniom dodatkowego, ukrytego sensu, często o charakterze uniwersalnym lub moralnym. i stają się ikonami narodowymi. Nowela obfituje w teatralne, patetyczne gesty. Widać to w scenie śmierci młodego Marysia Tarłowskiego oraz w przemowach Romualda Traugutta do żołnierzy.
Sylwetki powstańców kreślone przez Orzeszkową idealnie wpisują się w ikonografię patriotyczną stworzoną przez malarza Artura Grottgera. Jego cykle rysunkowe (m.in. Polonia i Lituania) ukształtowały wyobraźnię Polaków o powstaniu styczniowym, nadając walczącym rys szlachetnego tragizmu.
Nawet delikatna, niemal anielska uroda Marysia naznaczona jest głębokim smutkiem i zadumą. Idealnie pasuje to do tragicznego wzorca wykreowanego przez sztukę tamtego okresu.
Mityczny czas i przestrzeń
Czas w Glorii victis płynie dwutorowo. Zapadająca noc potęguje tajemniczość Polesia i rozszerza baśniową perspektywę. Prawdziwe znaczenie ma jednak czas mityczny. Wprowadza on perspektywę wieczności, w której urzeczywistniają się marzenia o wolności. Powstańcy mają pełną świadomość, że nie wywalczą niepodległości dla siebie. Oddają życie za przyszłe pokolenia.
Stylizacja biblijna i apokalipsa
Obok baśniowości w utworze wyraźnie obecna jest stylizacja biblijnaCelowe naśladowanie języka, stylu i motywów znanych z Biblii w celu nadania tekstowi podniosłego charakteru.. Ujawnia się ona najmocniej w scenie bitwy. Orzeszkowa rezygnuje z epickiej szczegółowości. Walka rozgrywa się w gęstym tumanie kurzu, z którego wyłaniają się tylko pojedyncze obrazy. Starcie nabiera wymiaru apokaliptycznego. To nie jest zwykła potyczka militarna, ale odwieczna walka światła z ciemnością, dobra ze złem.
Język religijny kształtuje również wizerunki dowódców i żołnierzy. Romuald Traugutt zostaje wprost nazwany świętym. Narrator mówi o nim niemal jak o Chrystusie. Dyktator powstania świadomie bierze na swoje ramiona krzyż ojczyzny i oddaje życie za swój lud. Z kolei w postawie Marysia Tarłowskiego widać wyraźny franciszkanizmPostawa życiowa oparta na radosnej wierze, miłości do natury i wszystkich stworzeń, wywodząca się od św. Franciszka z Asyżu.. Jego głębokie umiłowanie przyrody zderza się z brutalnością wojny, a heroizm ducha dopełnia się w scenie męczeńskiej śmierci.