Okoliczności powstania cyklu Gloria victis
Cykl nowel Elizy Orzeszkowej powstał prawie pół wieku po upadku powstania styczniowego jako literacki pomnik dla walczących. Pisarka chciała w ten sposób przeciwstawić się postępującej rusyfikacji i historycznej amnezji młodego pokolenia. Bezpośrednim impulsem do publikacji stała się rewolucja 1905 roku, która przyniosła chwilowe złagodzenie carskiej cenzury.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Walka z amnezją historyczną
Cykl Gloria victis reprezentuje późny, wspomnieniowy etap twórczości Elizy Orzeszkowej. Autorka powróciła do tematu powstania styczniowegoZryw narodowowyzwoleńczy z lat 1863–1864 przeciwko Imperium Rosyjskiemu, zakończony klęską i represjami. prawie pięćdziesiąt lat po jego upadku. Głównym celem pisarki było ocalenie od zapomnienia heroizmu powstańców oraz atmosfery tamtych dni.
Orzeszkowa z niepokojem obserwowała postępującą amnezję historyczną, szczególnie wśród młodzieży. Młode pokolenie, poddawane intensywnej rusyfikacji, traciło więź z narodową przeszłością. Dla autorki, która sama brała czynny udział w konspiracji, taki stan rzeczy był nie do zaakceptowania. Przez lata nosiła w sobie potrzebę oddania hołdu poległym, jednak realizację tego zamierzenia blokowały twarde uwarunkowania polityczne.
Eliza Orzeszkowa nie była tylko bierną obserwatorką powstania styczniowego. W swoim majątku w Ludwinowie ukrywała samego dyktatora zrywu, Romualda Traugutta, a następnie zorganizowała jego brawurowy transport do granicy Królestwa Polskiego.
Wpływ rewolucji 1905 roku
Bezpośrednim impulsem do napisania i wydania cyklu stała się rewolucja 1905 rokuFala strajków i wystąpień zbrojnych w Imperium Rosyjskim, która wymusiła na caracie ustępstwa polityczne i złagodzenie cenzury.. Choć w tekstach nowel brakuje dosłownych nawiązań do tych wydarzeń, ówczesne zrywy wolnościowe budziły w pisarce silne skojarzenia z rokiem 1863. Orzeszkowa dostrzegała wyraźną analogię między obydwoma zrywami.
Widziała podobieństwo nie tylko w samej walce o wolność, ale również w jej tragicznym finale. Brutalne stłumienie buntu z 1905 roku przyniosło społeczne załamanie i powszechne zniechęcenie, przypominające nastroje po klęsce powstania styczniowego.
Rewolucja miała też wymiar czysto praktyczny dla polskiej literatury. Wymusiła na władzach carskich złagodzenie cenzury prewencyjnejSystem kontroli publikacji przed ich wydrukowaniem, stosowany przez zaborców do tłumienia polskich dążeń niepodległościowych.. Dopiero ta polityczna odwilż pozwoliła Orzeszkowej na otwarte podjęcie tematyki powstańczej i opublikowanie tekstów, które wcześniej nie miałyby najmniejszych szans na legalne ukazanie się drukiem.