Rewolucja i walka klas w „Nie-Boskiej komedii”
Utwór Zygmunta Krasińskiego dzieli się na dramat rodzinny oraz apokaliptyczną wizję globalnego konfliktu społecznego. Poeta ukazuje krwawe starcie arystokracji z ludem, czerpiąc inspiracje ze swoich arystokratycznych korzeni oraz lęku przed powtórką rewolucji francuskiej. Finał dzieła nie przynosi jednak triumfu żadnej ze stron, pozostawiając ostateczny wyrok w rękach boskiej sprawiedliwości.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Od dramatu jednostki do wojny światów
Początkowe akty skupiają się na osobistej tragedii Hrabiego HenrykaGłówny bohater dramatu, poeta, przywódca obozu arystokracji, broniący dawnego porządku i religii.. Szybko jednak prywatne losy ustępują miejsca wielkiej historii. Trzecia i czwarta część dramatu to brutalny obraz wojny między obrońcami dawnego porządku a zrewoltowanym ludem.
Strach przed gilotyną i cień ojca
Poglądy Krasińskiego na bunt społeczny ukształtowało jego pochodzenie i trudna relacja z ojcem. Generał Wincenty KrasińskiOjciec poety, lojalista wobec caratu. Jego postawa polityczna ściągnęła na rodzinę infamię i ukształtowała konserwatyzm Zygmunta. był zagorzałym obrońcą władzy monarszej. Po upadku Napoleona otwarcie popierał carat, a nawet domagał się surowych kar dla polskich spiskowców. Wpływ ojca sprawił, że młody Zygmunt nie wziął udziału w powstaniu listopadowymZryw niepodległościowy przeciwko Rosji. Brak udziału w nim był dla Krasińskiego źródłem ogromnych wyrzutów sumienia. i wyjechał do Petersburga.
Pisarz odziedziczył wiarę w misję dziejową arystokracji. Panicznie bał się powtórki z 1789 roku. Wydarzenia z ulic Paryża traktował jako początek końca cywilizacji. W liście do przyjaciela, Henry'ego Reeve'a, pisał wprost o swojej pogardzie dla niższych warstw społecznych, nazywając chłopów „maszynami”, a stan trzeci „błazeństwem”. Uważał, że tylko szlachta niesie ze sobą oświatę i prawdziwy patriotyzm.
Wizja rewolucji w dramacie mocno opiera się na relacjach z rewolucji francuskiej, ale Krasiński patrzył też na współczesne mu bunty tkaczy w Lyonie (1831 i 1834). Widział w nich dowód na to, że konflikt klasowy w Europie narasta i wkrótce doprowadzi do globalnego rozlewu krwi.
Piekło rewolucji
Ten strach materializuje się w trzeciej części dramatu. Scena, w której przebrany Hrabia Henryk przechodzi przez obóz buntowników, przypomina wędrówkę Dantego przez piekło. Rewolucjoniści to odczłowieczona, żądna krwi masa.
(…) wszyscy nędzni, ze znojem na czole, z rozczuchranymi włosy, w łachmanach, z spiekłymi twarzami, z dłońmi pomarszczonymi od trudu - ci trzymają kosy, owi potrząsają młotami, heblami - patrz- ten wysoki trzyma topór spuszczony - a tamten stemplem żelaznym nad głową powija; dalej w bok pod wierzbą chłopię małe wisznię do ust kładzie, a długie szydło w prawej ręce ściska. – Kobiety przybyły także, ich matki, ich żony, głodne i biedne jak oni, zwiędłe przed czasem, bez śladów piękności - na ich włosach kurzawa bitej drogi - na ich łonach poszarpane odzieże - w ich oczach coś gasnącego, ponurego, gdyby przedrzeźnianie wzroku
Tłum napędza prymitywna żądza mordu i alkohol. Pijaństwo staje się tu symbolem moralnego upadku i utraty kontroli.
Kubek lata z rąk do rąk - a gdzie ust się dotknie, tam głos się wydobędzie, groźba, przysięga lub przekleństwo – On lata, zawraca, krąży, tańcuje, zawsze pełny, brzęcząc, błyszcząc, wśród tysięcy. – Niechaj żyje kielich pijaństwa i pociechy!
Wśród buntowników szczególną rolę odgrywają PrzechrztyW dramacie to Żydzi, którzy fałszywie przyjęli chrześcijaństwo, by od wewnątrz zniszczyć arystokrację i religię chrześcijańską.. Ich obecność w obozie rewolucji ma ukryty cel. Liczą, że krwawa rzeź zniszczy chrześcijaństwo, co pozwoli im przejąć władzę nad światem. Ten wątek obnaża antysemickie uprzedzenia autora, ale też pokazuje, jak bardzo Krasiński utożsamiał rewolucję z atakiem na sam fundament religii.
Dwie racje i boski wyrok
Przywódcą buntu jest PankracyCharyzmatyczny i racjonalny wódz rewolucji. Gardzi arystokracją, ale jednocześnie potajemnie podziwia Hrabiego Henryka.. To postać tragiczna, ślepo wierząca w postęp budowany na zgliszczach. Jego starcie z Hrabią Henrykiem to pojedynek dwóch skrajnych ideologii.
Często błędnie zakłada się, że Krasiński całkowicie wybiela arystokrację. To nieprawda. Hrabia Henryk broni honoru, ale jego obóz to zbieranina tchórzy, egoistów i degeneratów. Szlachta w Okopach Świętej Trójcy jest zepsuta do szpiku kości. Poeta widział w niej elitę z nadania boskiego, ale elitę, która zdradziła swoje powołanie i zasłużyła na karę.
Finał dramatu nie przynosi zwycięstwa żadnej ze stron. Arystokracja ginie pod naporem tłumu. Hrabia Henryk popełnia samobójstwo, co ostatecznie przekreśla jego zbawienie. Z kolei triumfujący Pankracy pada martwy, porażony wizją Chrystusa Mściciela i wypowiadając słowa Galilaee, vicisti!Z łac. "Galilejczyku, zwyciężyłeś!". Słowa przypisywane umierającemu cesarzowi rzymskiemu Julianowi Apostacie..
Bóg w „Nie-Boskiej komedii” nie staje po stronie szlachty. Wkracza, by zniszczyć bezbożną rewolucję, ale pozwala też na upadek zdegenerowanego starego świata. Prawdziwa władza należy wyłącznie do OpatrznościPogląd filozoficzny zakładający, że nad losami świata i ludzkości czuwa Bóg, kierując historią według własnego planu..