Geneza „Nocy i dni”
Powieść Marii Dąbrowskiej to monumentalna panorama polskiego społeczeństwa na przełomie XIX i XX wieku, ukazująca proces narodzin nowej inteligencji. Inspiracją do stworzenia dzieła były osobiste doświadczenia autorki, losy jej własnej rodziny oraz wnikliwe obserwacje przemian gospodarczych. Proces pisania zajął osiem lat, a ostateczny kształt tetralogii wyewoluował z wcześniejszych, prasowych szkiców.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Tło historyczne i społeczne
Dąbrowska osadziła akcję w realiach przemian społeczno-politycznych między powstaniem styczniowymNajwiększy polski zryw narodowy, którego upadek przyniósł represje i zmusił szlachtę do porzucenia majątków. a wybuchem I wojny światowej. Zubożała szlachta traci dawne przywileje. Ziemianie muszą odnaleźć się w nowej rzeczywistości rodzącego się kapitalizmuSystem oparty na własności prywatnej i wolnym rynku, który na przełomie wieków zaczął wypierać tradycyjną gospodarkę folwarczną. i podjąć pracę zarobkową.
Pisarka precyzyjnie odtworzyła rozwój miast na przykładzie Kalińca. To literackie miasto wzorowała na swoim rodzinnym Kaliszu. Widać tam wyraźnie, jak rośnie w siłę mieszczaństwo, które bogaci się na handlu, fabrykach i wynajmie kamienic.
Studium psychologiczne bohaterów
„Noce i dnie” to nie tylko kronika historyczna. To przede wszystkim wnikliwe studium psychologiczne dwojga ludzi o skrajnie różnych temperamentach. Barbara i Bogumił Niechcicowie tworzą małżeństwo pełne napięć.
Barbara jest introwertyczką. Ciągle narzeka, czuje się nieszczęśliwa i niespełniona. Jej romantyczno-powstańcze ideały brutalnie zderzają się z prozą życia w serbinowskim majątku.
Postawa Barbary to klasyczny przykład bovaryzmu. Termin ten, pochodzący od tytułowej bohaterki „Pani Bovary” Gustave'a Flauberta, oznacza poczucie wiecznego niezadowolenia z życia, ucieczkę w świat marzeń i niemożność zaakceptowania szarej rzeczywistości.
Zupełnym przeciwieństwem żony jest Bogumił. To człowiek prostolinijny, twardo stąpający po ziemi. Całe swoje życie poświęca pracy, kierując się Conradowskimi zasadamiEtos pracy, wierność obowiązkowi i honorowi, charakterystyczne dla bohaterów prozy Josepha Conrada.. Dąbrowska zderzyła te dwie postawy, tworząc niezwykle wiarygodny obraz trudnej, ale trwałej miłości.
Powieść ukazuje też inne odcienie uczuć. Agnieszka Niechcic miota się między miłością do Marcina Śniadowskiego a pragnieniem niezależności i pracy społecznej. Celina Mroczkówna przeżywa nieszczęśliwy romans z Januszem Ostrzeńskim, który ostatecznie pcha ją do samobójstwa. Z kolei Anzelm Ostrzeński reprezentuje zupełnie inny świat – to pragmatyczny przedsiębiorca, który doskonale radzi sobie w brutalnych realiach wolnego rynku.
Jak powstawały „Noce i dnie”?
Praca nad dziełem zajęła Dąbrowskiej osiem lat. Powieść jest mocno zakorzeniona w biografii autorki. Pisarka czerpała z własnych wspomnień, opowieści rodzinnych oraz artykułów z kaliskiej prasy.
Noce i dnie powstawały (...) w ścisłym związku z charakterem epoki, w jakiej przyszło żyć autorce. Są silnie ukorzenione w jej przeżyciach i obserwacjach oraz w opowieściach rodzinnych i informacjach zaczerpniętych przez pisarkę z kaliskiej prasy. Umieszczenie losów postaci na tle panoramy życia społecznego, politycznego, obyczajowego sprawia, że jest to dzieło o randze epopei. (D. Wilczycka, Noce i dnie Marii Dąbrowskiej)
Początkowo Dąbrowska planowała trylogię pod tytułem Pośród życia i śmierci (złożoną z części: Domowe progi, Dwoje, Szklana góra). Ostatecznie powstała tetralogiaCykl literacki składający się z czterech odrębnych części, połączonych wspólnymi bohaterami i ciągłością fabularną., wydawana w latach 1931–1934 przez warszawskie wydawnictwo Jakuba Mortkowicza.
W skład cyklu wchodzą cztery tomy:
- Tom I: Bogumił i Barbara (1931)
- Tom II: Wieczne zmartwienie (1932)
- Tom III: Miłość (1933)
- Tom IV: Wiatr w oczy (1934)
Zanim książka przybrała ostateczną formę, autorka publikowała jej fragmenty w prasie. W latach 1928–1929 na łamach „Kobiety Współczesnej” ukazała się wczesna wersja drugiego tomu pod tytułem Domowe progi. Rok później „Gazeta Zachodnia” wydrukowała szkic Kłopoty pani Barbary. Te pierwotne wersje mocno różniły się od finałowej powieści. Przykładowo, w pierwszych zarysach fabuły Niechcicowie mieli aż pięcioro dzieci, a nie troje dorastających potomków.
Literackie wzorce i inspiracje
Dąbrowska stworzyła jedną z najważniejszych kronik polskiej inteligencjiWarstwa społeczna żyjąca z pracy umysłowej, która w Polsce ukształtowała się w dużej mierze ze zubożałej szlachty po powstaniu styczniowym.. W swoich Dziennikach wprost wskazywała dzieła, które towarzyszyły jej podczas pisania.
Fascynowały ją wielkie europejskie sagi rodzinne. Czerpała z Buddenbrooków Tomasza Manna oraz Sagi rodu Forsyte’ów Johna Galsworthy’ego. Z rodzimej literatury inspirowała się powieściami ukazującymi szerokie tło społeczne i gospodarcze. Wymieniała tu przede wszystkim Lalkę Bolesława Prusa oraz Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej.
Mimo tych wyraźnych nawiązań, Noce i dnie pozostają dziełem całkowicie oryginalnym. Czterdziestoletnia autorka stworzyła epopejęRozbudowany utwór epicki ukazujący losy wybitnych bohaterów na tle przełomowych wydarzeń historycznych dla danej społeczności., która na zawsze zmieniła oblicze polskiej literatury.