Geneza „Pana Wołodyjowskiego” i uzasadnienie tytułu powieści
„Pan Wołodyjowski” zamyka cykl historyczny Henryka Sienkiewicza, przenosząc ciężar narracji z wielkiej polityki na osobiste losy i rozterki miłosne bohaterów. Powieść powstawała w trudnym dla autora okresie żałoby, a inspiracją do jej ukończenia stała się podróż na Wschód. Tytuł stanowi hołd dla najskromniejszego, lecz najbardziej oddanego ojczyźnie rycerza, który na kartach tej części przechodzi ostateczną metamorfozę.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Od wielkiej historii do romansu
Sienkiewicz w ostatniej części TrylogiiCykl trzech powieści historycznych Sienkiewicza: „Ogniem i mieczem”, „Potop” i „Pan Wołodyjowski”. wyraźnie zmienia proporcje między historią a fikcją. Wcześniej losy zakochanych par stanowiły jedynie pretekst do ukazania wielkich wydarzeń narodowych. Tym razem to historia staje się tłem dla miłosnych perypetii. Militarne wyczyny Michała Wołodyjowskiego schodzą na dalszy plan, ustępując miejsca jego relacji z Basią. Na kartach powieści powracają starzy znajomi, na czele z ponad osiemdziesięcioletnim, wciąż bystrym Zagłobą.
Historyczną ramę opowieści wyznaczają czasy wolnej elekcjiWybór króla przez ogół szlachty, wprowadzony w Rzeczypospolitej po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów. z 1668 roku. Jan Kazimierz zrzeka się tronu, a w Warszawie zbiera się sejm elekcyjnyZjazd szlachty, którego wyłącznym celem był wybór nowego monarchy.. Klamrę zamyka wybuch wojny polsko-tureckiej i tragiczna obrona twierdzy w Kamieńcu PodolskimPotężna twierdza na Kresach Wschodnich, nazywana „bramą do Polski”, zdobyta przez Turków w 1672 roku. w 1672 roku.
Trudne początki i wschodnie inspiracje
Rok 1885 przyniósł Sienkiewiczowi osobistą tragedię. Po długiej walce z gruźlicą zmarła jego ukochana żona, Maria. Fizyczne i psychiczne wyczerpanie pracą nad „Potopem” potęgowało kryzys twórczy. Pisarz długo szukał pomysłu na godne zwieńczenie cyklu.
Pod koniec 1886 roku wyruszył w podróż do Konstantynopola, odwiedzając po drodze Bukareszt i Warnę. Zetknięcie z kulturą Wschodu i islamemReligia monoteistyczna, której wyznawcy (muzułmanie) stanowili główne zagrożenie militarne dla Polski w XVII wieku. przyniosło przełom. Sienkiewicz uznał, że finałem serii będzie wielka bitwa polsko-turecka pod Chocimiem z 11 listopada 1673 roku. Akcja samej powieści miała objąć burzliwy okres lat 1668–1673.
Przed rozpoczęciem pisania Sienkiewicz wnikliwie studiował dokumenty historyczne. Odnalazł dwóch żołnierzy o nazwisku Wołodyjowski: Michała i Jerzego. To właśnie Jerzy, który zginął podczas obrony Kamieńca Podolskiego, stał się historycznym pierwowzorem literackiego „Małego Rycerza”.
Dlaczego właśnie Wołodyjowski?
Tytułowy bohater to postać dynamiczna. Łączy w sobie cechy dwóch autentycznych żołnierzy, ale ostateczny kształt nadała mu wyobraźnia autora. Józef Osmoła w swoim opracowaniu precyzyjnie punktuje tę ewolucję:
„Postać ta na przestrzeni cyklu powieściowego przechodzi znaczną przemianę. W Ogniem i mieczem widzimy tytułowego bohatera jako czupurnego i skorego do awantur młodzika. Pewnej stateczności nabiera w Potopie, ale nadal jest figurą mającą wyraźną proweniencjęPochodzenie, źródło. Tutaj: rodowód postaci wywodzący się z tradycji ról komediowych. komediową. [...] W trzeciej części Trylogii Jerzy Michał Wołodyjowski, zwłaszcza po kilkuletnim pożyciu z Basią, jest już doświadczonym zagończykiemDowódca oddziału jazdy prowadzącego walkę podjazdową na tyłach wroga., cieszy się powszechnym szacunkiem i poważaniem. Bohater jest uosobieniem rozwagi i stateczności”.
Sienkiewicz przelał na tę postać wszystkie cechy idealnego obrońcy Rzeczypospolitej. Stanisław Tarnowski, wybitny krytyk literacki, widział w tym wręcz ojcowski sentyment pisarza:
„Wtajemniczeni opowiadają, że z bohaterów swojej pierwszej powieści Sienkiewicz największą miał zawsze słabość do Michała Wołodyjowskiego. Nie mógł mu tam dać wielkiej roli do zagrania jak Skrzetuskiemu lub Bohunowi [...], ale miał go w skrytości serca lubić bardziej niż tamtych. [...] W ojcowskiej miłości i sprawiedliwości tkwi zawsze popęd zadośćuczynienia dziecku za upośledzenie choćby chwilowe [...]. Czy nie z tego popędu wynikło, że swoją trzecią powieść Sienkiewicz prawie wyłącznie Wołodyjowskiemu poświęcił? Że dał mu w niej miejsca więcej niż Skrzetuskiemu w pierwszej, a Kmicicowi w drugiej? Że jego imię dał za tytuł powieści, czego dla tamtych nie zrobił?”.
Zygmunt Szweynowski tłumaczy ten zabieg z perspektywy ideowej:
„[...] gdy w Ogniem i mieczem oraz Potopie nagłówki miały na celu syntezę zjawisk politycznych przedstawianych okresów dziejowych, teraz Sienkiewicz wysunął na czoło jedną z postaci wprawdzie o nazwisku znanym z historii, lecz w roli fikcyjnej, postaci, która przewijała się przez wszystkie części cyklu. Dzięki temu Wołodyjowski staje się w ostatniej powieści jednostką reprezentatywną i sam przez się ma syntezować zespoły ideologiczne demonstrowane obecnie przez Sienkiewicza”.
To właśnie „Mały Rycerz” uosabia sarmackiIdeologia i styl życia polskiej szlachty, opierająca się na micie o pochodzeniu od starożytnego ludu Sarmatów, ceniąca wolność i obronę wiary. patriotyzm. Był najskromniejszym, a zarazem najwierniejszym żołnierzem. Choć niektórzy krytycy uważali, że to zadziorny Kmicic miał więcej cech klasycznego herosa, najwyższy literacki hołd otrzymał Michał Wołodyjowski.
Sukces wydawniczy
Powieść, wzorem poprzedniczek, ukazywała się najpierw w odcinkach. Warszawscy czytelnicy śledzili losy bohaterów na łamach dziennika „Słowo”, którego Sienkiewicz był redaktorem naczelnym. W Krakowie tekst drukował „Czas”, a w Poznaniu „Dziennik Poznański”. Publikacja prasowa ruszyła wiosną 1887 roku.
Już 3 czerwca 1887 roku na rynek trafiło pierwsze wydanie książkowe. Spragnieni literatury ku pokrzepieniu sercHasło określające literaturę mającą budzić nadzieję i patriotyzm w narodzie pozbawionym własnego państwa. Polacy błyskawicznie wykupili nakład. Ostatnia część wielkiej epopeiRozbudowany utwór epicki ukazujący losy narodu w przełomowym momencie historycznym. przypieczętowała gigantyczny sukces Sienkiewicza.